سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 14 صفحه 370

مقابل شکی که انسان از آن غفلت دارد، در مقابل یقینی که انسان از آن غافل است. اگر شمای مکلّف نمی دانید که دارای یقین و شک هستید به لحاظ اینکه حالت غفلت و ذهول بر شما حاکم شده است، آیا«لا تنقض الیقین بالشک» می تواند در اینجا نقش داشته باشد؟

شرط تعلّق احکام به مکلفین

به عبارت خیلی روشن تر: در باب سایر احکام اگر یک حکمی بخواهد گریبان شما را بگیرد، مثلا اگر«لا تشرب الخمر» بخواهد گریبان شما را بگیرد، دو شرط لازم دارد: یکی اینکه شما اولا بدانید که«لا تشرب الخمر» در اسلام وجود دارد. اگر عنوان«لا تشرب الخمر» به گوش کسی نخورده باشد و احتمالش را هم فرضا ندهد، این«لا تشرب الخمر» نمی تواند گریبان او را بگیرد. بعد از آن که علم به اصل الحکم در حجیّت نقش دارد، احراز موضوع هم در حجیّت نقش دارد. اگر یک مایعی به حسب واقع خمر است، لکن شما غافل از این هستید که«انه خمر» وقتی سراغ این مایع می آیید، اصلا تصور می کنید که«هذا ماء» و لو«لا تشرب الخمر» هم به گوش شما خورده است، اما موضوع«لا تشرب الخمر» الان مغفول عنه است و شما نتوانسته اید موضوع آن را مورد التفات و توجه قرار بدهید، لذا این«لا تشرب الخمر» نمی تواند گریبان شما را بگیرد، بلکه حتی در مورد شک در شبهات موضوعیّه بنا بر قول آنهایی که در شبهات موضوعیّه می گویند: اصاله البرائه عقلی جاری می شود در صورت شک هم«لا تشرب الخمر» نمی تواند گریبان شما را بگیرد، تا چه برسد به صورت غفلت. در صورت غفلت مسلّم است که کسی نمی تواند تردیدی در آن داشته باشد، منتها جریان برائت عقلیه در صورت شک در شبهات موضوعیّه محل اختلاف است و الاّ برائت شرعیّه حتی در شبهات موضوعیّه جریان دارد و ادعای اجماع بر آن معنا شده است. اما در صورت غفلت، غفلت از اینکه این مایع، خمر است، هزار بار هم«لا تشرب الخمر» به گوش شما خورده است با این حال «لا تشرب الخمر» نمی تواند در مورد غفلت گریبان شما را بگیرد«لانّک غافل عن الموضوع» و عدم غفلت در موضوع، شرط برای حجیت و فعلیت و تنجّز حکم است.

اشتراط فعلیّت شک و یقین در باب استصحاب

همان طوری که در«لا تشرب الخمر» این طور است، در«لا تنقض الیقین بالشک» هم