سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 14 صفحه 374

فرع به عنوان ثمرۀ این مطلب، ذکر شده است البته این دو فرع هم نه به عنوان دو ثمره باشد، بلکه دو تا مسأله ذکر شده است و این دو مسأله را با هم مقایسه کرده اند، و روی اعتبار فعلیت شک و یقین گفته اند: در یک صورتش استصحاب جریان پیدا می کند، اما در صورت دیگرش استصحاب جریان پیدا نمی کند.

به عبارت روشن تر: مسأله به این صورت است که اگر ما در باب استصحاب، شک و یقین فعلی لازم نداشته باشیم، در هر دو فرع، استصحاب جاری می شود، و اگر فعلیت شک و یقین را معتبر بدانیم، در یک مسأله، استصحاب جاری نمی شود، اما در فرض دیگری جاری می شود. پس اینکه من می گویم: دو تا مسأله متفرع بر این حرف شده است، نه به این عنوان که دو ثمره هست، بلکه یک ثمره است، منتها در مقایسۀ با دو تا مسأله است، که روی یک فرض در هر دو استصحاب جاری می شود، و روی اعتبار فعلیت شک و یقین، در یکی استصحاب جاری نمی شود.

مسأله این است که اگر کسی اول ظهر یقین داشت به اینکه محدث است، بعد یک حالت غفلت و ذهولی برایش پیش می آید که دیگر غافل از این می شود که آیا وضو دارد یا ندارد؟ و در همان حالت غفلت و ذهول نماز می خواند، البته برای چنین شخصی شروع در نماز و دخول در نماز اشکالی ندارد، بخاطر اینکه آدمی ذاهل و غیر متوجه است. بدون توجه به این مسأله نماز می خواند، بعد از آنکه نمازش تمام شد، و فراغ از نماز تحقق پیدا کرد، آن وقت برای او شک پیدا می شود به این صورت که ما اول ظهر که مسلّم محدث بودیم، آیا قبل از شروع در نماز، تحصیل طهارت کردیم یا تحصیل طهارت نکردیم؟ یقین دارد به اینکه اول ظهر«کان محدثا»، و قبل از شروع در نماز هم حالت ذهول و غفلت بر او حاکم بود و وارد نماز شد. از نماز که فارغ شد برای او شک پیدا شد که آیا این نماز ما«مع الوضوء» بود یا بدون وضو. ما که اول ظهر مسلّم محدث بودیم، بعد از آن نمی دانیم که آیا وضو تحصیل شد یا نشد؟

می گویند: مسألۀ اعتبار فعلیت شک و یقین در این فرض اثر می گذارد برای اینکه اگر حالت ذهول و غفلت برای این آدم قبل از نماز تحقق پیدا نمی کرد و به آن شکی که در خزانۀ نفسش وجود داشت، توجه پیدا می کرد، اگر شک او مورد التفات واقع می شد، یک استصحاب حدث، و استصحاب عدم طهارت قبل از نماز جریان پیدا می کرد، و لازمۀ این استصحاب حدث، بطلان نمازی است که به دنبال استصحاب حدث واقع شده است، و