سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 14 صفحه 380

مقابلش قاعدۀ فراغ نباشد، حکم می کند به بطلان نماز، نتیجه این می شود که در فرض اول بگوییم: نماز باطل است، منتها چه فرق می کند که شما بگویید: بطلان آن به خاطر استصحاب حدث بعد از نماز است، یا بطلانش بنا بر قول آنهایی که اعتبار فعلیّت شک و یقین را قائل نیستند بگویند: مربوط به استصحاب قبل از نماز است.

علی ایّ حال اگر در فرض اول در جریان قاعدۀ فراغ مناقشه بشود و قاعدۀ فراغ از کار بیفتد، دیگر این بحث در فرض اول نتیجه ندارد برای اینکه در فرض اول، نماز بلا اشکال باطل است منتها آنهایی که فعلیّت شک و یقین را معتبر نمی دانند، می گویند:

علت بطلان، استصحاب حدث قبل از نماز است، آنهایی که فعلیّت شک و یقین را معتبر می دانند، می گویند: علت بطلان، استصحاب حدث بعد از نماز است. علی ایّ حال نماز، باطل است، چه منشأش را استصحاب حدث قبل از نماز بگیرید، یا منشأش را استصحاب حدث بعد از نماز قرار بدهید، بالاخره در این فرض نماز باطل است و دیگر ثمره ای بر این قول ترتب پیدا نمی کند.

طریق مناقشه در قاعده فراغ در محل مشکوک

اما راه مناقشه در قاعدۀ فراغ این است(البته تفیصلش را باید ان شاء الله در قاعدۀ فراغ بررسی بکنیم) که قاعدۀ فراغ به آنجایی اختصاص دارد که کیفیت عمل برای انسان روشن نباشد، یعنی وقتی که انسان از عمل فارغ شد، مثل اینکه یک پرده ای بین انسان و عمل کشیده می شود، مثل شک در اینکه آیا در رکعت سوم رکوع بجا آوردم یا نه؟ در حالت شک می ماند. در رکعت چهارم، سجدتین را انجام دادم یا نه؟ بین انسان و عمل، حایلی به وجود آمده است. اینجا قاعدۀ فراغ حکم می کند به اینکه بنا بر صحت بگذار.

اما اگر خصوصیات عمل بتمام معنا بر شما مشخص است، اینجا دیگر چه جایی برای قاعدۀ فراغ است؟ اینجا هم همین طور است.

در ما نحن فیه شما یقین دارید به این که اول ظهر محدث بودید، بعد هم می دانید که غافل شدید و در حال غفلت نماز خواندید، دیگر بین شما و عمل شما پرده ای کشیده نشده است. آیا اینجا ممکن است بگوییم: قاعدۀ فراغ جریان دارد؟ جای قاعدۀ فراغ اینجا نیست. البته عرض کردم تحقیقش را باید در قاعدۀ فراغ ملاحظه کنیم. آنجا بحث های دامنه داری وجود دارد، لکن این شبهه است، که«یمکن ان یقال بعدم جریان