سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 14 صفحه 387

از ظهر که شما استصحاب جاری کردید، دو دقیقۀ بعدش یقین کنید که نیم ساعت بعد از ظهر وضو گرفتید. اگر دو دقیقۀ بعدش یقین کنید که بی خود استصحاب کردید و یادتان آمد که نیم ساعت بعد از ظهر وضو گرفتید، باز هم استصحاب نقش دارد؟ الی ما بعد در استصحاب نیست. استصحاب روی پایۀ یقین و شک فعلی است. هر کجا یقین و شک فعلی باشد، لا تنقض آنجا حاکم است. اما یک وقت، یقین و شک فعلی نیست، یک وقت شکش تبدّل به یقین به خلاف پیدا می کند. یک وقت شکش تبدّل به یقین به وفاق پیدا می کند، مثل اینکه دو دقیقۀ بعد از ساعت یک، یقین می کند به اینکه اصلا وضو نگرفته، فکر می کند بی خود شک کردیم در اینکه وضو گرفتیم یا نه. من الان یقین دارم به اینکه وضو نگرفتم، باز جای استصحاب نیست. استصحاب روی پایۀ شک فعلی و یقین فعلی است. اگر روی پایۀ شک فعلی و یقین فعلی است، آیا دو ساعت بعد از ظهر استصحاب جاری می شود؟ شما هر چه بالا و پائین بروید نمی توانید از محدودۀ لا تنقض خارج بشوید. لا تنقض هر کجا که موضوعش باشد، پیاده می شود، هر کجا هم که موضوع نداشته باشد می رود دنبال کارش و الاّ یک مسألۀ دیگری نیست که«اذا ثبت الحدث بالاستصحاب یبقی» و لو اینکه دیگر لا تنقض هم نداشته باشیم. ما یک چنین قاعده ای داریم که«اذا ثبت الحدث بالاستصحاب یبقی و لو لم یکن هناک استصحاب». ما فقط «لا تنقض الیقین بالشک» را داریم. اینجا ممکن است این شبهه به ذهن شما بیاید که اگر استصحاب حدث در این فرع دوم جاری نمی شود، پس چرا می گویید: نماز باطل است؟ بگویید: نماز صحیح است و دلیل بر صحّت هم قاعدۀ فراغ باشد.

شرط جریان قاعده فراغ

جواب این اشکال را قبلا اشاره کردیم و اینجا روشن تر است. قاعدۀ فراغ در اینجا جریان پیدا نمی کند برای اینکه اولا قاعدۀ فراغ در مورد شکی جریان دارد که حدوث شک، بعد الفراغ عن الصلاه باشد، یعنی ظرف تحقق شک و ظرف حدوث شک بعد الفراغ باشد. تا در حال نماز هستید هیچ شک ندارید که مثلا در رکعت سوم رکوع را انجام دادید یا نه؟ لکن وقتی که السلام علیکم گفته شد، مثل این که یک پرده ای بین انسان و بین عمل کشیده می شود، و آن وقت انسان فکر می کند آیا در رکعت سوم، رکوع را انجام دادم؟ آیا در رکعت چهارم سجدتین را انجام دادم؟ اینجاست که قاعدۀ فراغ دست