سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 14 صفحه 408

در آنجا توضیح دادیم که یقین دارای دو حیثیت است و به تعبیر اصطلاحی: ذات الاضافه است، یک اضافۀ به انسان دارد«بما انّه صفه قائمه بالنفس» و یک اضافه ای به آن چیزی دارد که یقین به آن تعلق می گیرد که ما از آن تعبیر به متیقن می کنیم، شیء متعلق به یقین.

به عبارت روشن تر: یقین هم متیقن لازم دارد و هم متیقن لازم دارد و ما نمی توانیم یقین را از این دو تا جدا بکنیم. یقین بدون متیقن، معنا ندارد، یقین بدون متیقن هم معنا ندارد.

حالا باید دید این استحکامی که در یقین وجود دارد، چون که کلمۀ نقض در مقابل ابرام است، در مقابل استحکام است، آیا این استحکامی که اضافۀ به یقین می شود، در رابطۀ با آن حیثی است که این یقین، تعلق به متیقن دارد و یا در رابطۀ با آن حیثی است که تعلق به متیقن دارد؛ یعنی ما دو حساب می توانیم بکنیم، یک وقت می گوییم که این صفت یقین که قائم به نفس متیقن است، از نظر قیامش به نفس یقین، استحکام دارد. در این رابطه هیچ استحکامی برای یقین وجود ندارد و چه بسا شکی که قائم به نفس انسان می شود، نمی شود این شک را به این زودی ها از انسان دور بکنند. پس از نظر اضافۀ به انسان، نمی توانیم بگوییم: یقین از استحکام برخوردار است. معنای استحکام در این رابطه؛ یعنی یقین دیر از بین می رود، شک زود از بین می رود در حالی که در هیچ یک از دو طرف، این مسأله به این صورت نیست، گاهی یقین زود از بین می رود و گاهی دیر از بین می رود. شک هم گاهی در نفس انسان، رسوخ دارد و به این زودی ها از بین نمی رود و گاهی این شک، زود زایل می شود. لذا گفتیم: در این رابطه و در این جهت و حیثیت، نباید استحکام را جستجو بکنیم بلکه باید در آن جهت دیگر یعنی تعلق به متیقن جستجو بکنیم یعنی ارتباط بین یقین و متیقن و ارتباط بین شک و مشکوک را ملاحظه کنیم.

وقتی که ارتباط بین یقین و متیقن را ملاحظه می کنیم، می بینیم که واقع برای آدم یقین دار، مکشوف است، کانّ دارد آن متیقن را می بیند امّا آدمی که شک دارد، شک در رابطۀ با مشکوک که نقشی ندارد، فقط یک احتمال به طرف مشکوک است، یک احتمال هم به طرف ضد مشکوک است. یک طرف، متوجۀ مشکوک است و یک طرف و لو به طور مساوی، متوجۀ ضد مشکوک است. لذا نمی توانیم اضافه و ارتباطی که بین یقین و متیقن تحقق دارد، را با ارتباطی که بین شک و مشکوک تحقق دارد، مقایسه بکنیم. شک، آینۀ مشکوک نیست. شک حکایت از مشکوک نمی کند، کاشفیت از مشکوک ندارد امّا به