سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 14 صفحه 440

می گویند: در این قبیل از شبهات مفهومیه، استصحاب نمی تواند جاری بشود. بله، اگر شبهه مصداقیه و خارجیه شد، مانعی ندارد مثل آن مثالی که عرض کردیم.

بررسی جریان استصحاب کلی قسم ثانی در مسأله بقای نهار

شبهه ای که در ما نحن فیه هست، این است که اگر ما در مسألۀ استصحاب بقای نهار در شبهۀ مفهومیه نتوانیم استصحاب را جاری بکنیم که نمی توانیم، آیا استصحاب کلی قسم ثانی هم مثل آنجاست؟ آیا اینجا هم مثل آنجاست و نمی توانیم در آن استصحاب را جاری بکنیم؟

ممکن است کسی توهم بکند، بگوید: بله، اینجا هم مثل آنجاست، برای اینکه در مسألۀ نهار، شما یقین دارید به اینکه استتار قرص شده و یقین دارید به اینکه زوال حمرۀ مشرقیه نشده، در حقیقت شما بین القطعین واقع هستید: یقین به تحقق استتار و یقین به عدم زوال شمس. آنجا گفتند: حق ندارید استصحاب جاری بکنید. ما نحن فیه هم همین طور است. شما یقین دارید که اگر کلی در ضمن یک فرد از منزل بوده، قطعا خارج شده و اگر در ضمن فرد دیگر بوده، قطعا باقی است. پس در حقیقت اینجا مشابه آنجاست.

حالا که در آنجا بنا شد استصحاب جریان پیدا نکند، اینجا هم حق ندارید استصحاب را جاری بکنید. اینجا هم شبیه آنجاست.

لکن جوابش این است که شما به نکتۀ مهمی در اینجا توجه کنید. ما چرا در آنجا می گوییم: استصحاب جاری نیست؟ برای اینکه شبهۀ شما در رابطۀ با خارج نیست، شبهۀ شما در رابطۀ با معنای لغوی است، در رابطۀ با معنای عرفی است. شما نمی دانید که از نظر عرف و لغت، معنای نهار چیست؟ چطور می خواهید شبهه ای را که مربوط به معنای لغوی یا مربوط به معنای عرفی است، با استصحاب رفع بکنید؟ اما در استصحاب کلی قسم ثانی، ما در واقعیت تردید داریم. نمی دانیم آن کلّی که در دار تحقق پیدا کرد و مردد بین یکی از دو فرد بود، آیا الآن در خانه هست یا نیست؟ پس ما در مفهوم، تردید نداریم، در معنای لغوی و عرفی تردید نداریم بلکه در همان واقعیت خارجیه تردید داریم. می دانیم انسانی در ضمن زید یا عمرو در این خانه تحقق پیدا کرد، اگر در ضمن زید محقق شده، زید قطعا از خانه خارج شده و اگر در ضمن عمرو محقق شده، عمرو قطعا در خانه باقی است. ما چون روی حساب دو تا فرد، نمی توانیم استصحاب داشته