سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 14 صفحه 488

می کنید. می گویید: «کان زید موجودا حیّا و الان اشک فی بقاء حیاته» استصحاب حیات زید می کنید، اینجا هم وقتی که یک سواد شدیدی روی یک جسمی به صورت عرض تحقق پیدا کرد و بعد شما شک کردید منتها به این صورت: یک طرف، احتمال این بود که این سواد شدید به سواد ضعیف، تبدّل پیدا کرده باشد، یک طرف احتمال هم این بود که این سواد به طور کلی زایل شد و جای آن را بیاض پر کرده که مغایر با سواد است. وقتی که می خواهید استصحاب را جاری بکنید، حرف ما این است که در همین سواد قبلی، استصحاب جاری می کنید. به کلی سواد، چه کار دارید؟ نفس سوادی که عارض بر این جسم مشخص بود متیقنا برای شما مشکوک البقاء است.

شما چنین نگویید که اگر سواد باقی باشد، قطعا به صورت ضعف است. زید هم اگر باقی باشد قطعا به صورت پیری زندگی می کند. می گوییم: پیری در باب زید و ضعف در باب سواد، موجب تعدّد شخصیت و تعدّد هویت نمی شود. شدید بودن و ضعیف بودن، ایجاد تعدّد و تغایر نمی کند. سواد مشخصی در این جسم وجود داشته، شما شک دارید که آن سواد، باقی است یا نیست، استصحاب نفس همان سواد متشخص و متعین را جاری می کنید. اینجا استصحاب کلی نیست، مثل این نیست که زید در دار بوده و من یقین دارم که زید خارج شده و مقارن با خروجش احتمال می دهم که عمرو وارد خانه شده باشد که فرض ثانی از قسم ثالث، یک چنین مسأله ای است.

پس یک اشکال به مرحوم شیخ این است که این صورت شدّت و ضعف در باب اعراض را که ایشان به صورت استثنا از این فرض دوم قرار داده، این استثنای منقطع است. اینجا استصحابش استصحاب کلی نیست. این استصحاب جزئی است، مثل استصحاب بقای زید در حالات مختلفه.

بررسی تشابه وجوب و استحباب با مسألۀ شدّت و ضعف

نکته دوم، این است که اگر چیزی اتصاف به وجوب داشت و ما یقین کردیم که وجوب، زایل شد، لکن شک کردیم که آیا تبدّل به استحباب پیدا کرد یا اینکه اصلا رجحانی در آن وجود ندارد، نه به نحو وجوب و نه نحو استحباب، آیا مسألۀ وجوب و استحباب هم مثل مسألۀ سواد شدید و سواد ضعیف است که کسی بگوید: وجوب یعنی مرتبۀ شدیدۀ از طلب، آن طلب مؤکّد و مرتبۀ شدیده از طلب را به وجوب می گویند، و