سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 14 صفحه 492

استصحاب کلی قسم ثالث جریان نداشته باشد. کما اینکه بیان مرحوم محقق خراسانی - که الان آن را عرض می کنیم - که فرموده است: اظهر این است که استصحاب در هیچ یک از دو فرض قسم ثالث جریان پیدا نمی کند، اگر بیان تمامی باشد، اثرش در همین قسم ثالث ظاهر می شود و نتیجه اش این نیست که در قسم ثانی هم قائل به عدم جریان بشویم.

بیان محقق خراسانی(ره) در جریان استصحاب در کلی قسم ثالث

بیان ایشان این است که کأنّ می خواهند بفرمایند: ما در باب کلی طبیعی نسبت به افرادش عنوان تحصص و حصه را قائل نیستیم. نمی گوییم که کلی طبیعی منقسم به اجزاء و افراد خودش شده و«لکل فرد قسم و حصه و جزء» بلکه ما می گوییم: معنای«زید انسان» این است: «زید تمام الانسان». معنای«عمرو انسان» هم این است که«عمرو تمام الانسان». مسأله حصه در کار نیست. زید و عمرو هم انسانان. این حرف را می زنیم لکن آیا آن تمام الانسانی که با زید تحقق دارد، با قطع نظر از خصوصیات فردیه، این همان تمام الانسانی است که با عمرو تحقق دارد یا اینکه بین اینها فرق وجود دارد؟

آیا«زید تمام الانسان» و عمرو هم تمام الانسان مثلا اگر بخواهیم تشبیه بکنیم مثل زید عالم و عمرو هم عالم است که گویا اینطور است که می گوییم: «زید عالم بعلم الفقه و عمرو عالم بعلم الاصول»؟ هر دو عالم هستند. هر دو تمام الانسانند اما آیا این تمام الانسانها یکنواخت است؟ این تمام الانسانها در تمامی افراد متحد است یا اینکه با هم فرق می کند؟

ایشان معتقد است که بین اینها فرق وجود دارد و لو اینکه از نظر منطقی، زید و عمرو را مشترک در نوع می دانیم و نوع مرکب از جنس و فصل است و جنس و فصل در همه اینها وجود دارد. اما آیا معنایش این است که این جنس و فصلی که در تمامی افراد انسان به نام حیوان و ناطق وجود دارد یکنواخت است؟ ایشان ادعا می کند که اینها یک نواخت نیستند. با اینکه زید تمام الانسان و عمرو هم تمام الانسان، اما«فرق بین التمامین و مغایره بین الکلیین» بین اینها مغایرت وجود دارد. اگر یقین دارید که زید در دار وجود دارد، درست است که با یقین به وجود زید، یقین به وجود تمام الانسان فی الدار دارید، اما کدام تمام الانسان؟ تمام الانسان زید غیر از تمام الانسان عمرو است. همان طوری که خصوصیات فردی آنها با هم مغایرت دارد: زید پدر و مادری دارد، و عمرو پدر و مادر