سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 14 صفحه 53

رافع، جریان دارد. در احکام شرعیۀ معمولیه، اگر شک، شک در مقتضی باشد، استصحابش جاری نیست اما اگر شک در رافع باشد، استصحابش جاری است.

اولین بحثی که اینجا مطرح می کنیم، این است که اصلا مقصود شیخ از مقتضی و رافع، چیست؟ اول مقصود از شک در مقتضی و شک در رافع، روشن بشود بعد ببینیم دلیلی که شیخ بر این تفصیل اقامه کرده اند، تمام است یا نه؟

احتمالات موجود در معنای شک در مقتضی و رافع

احتمال اول این است که مقصود از مقتضی؛ یعنی ملاک حکم؛ یعنی مناط حکم، همان است که مرحوم آخوند در کفایه در مراتب احکام، می فرماید: اولین مرحله و اولین مرتبه، عبارت از مرحلۀ اقتضا است؛ یعنی مرحلۀ ملاک، مرحلۀ مصلحت و مفسده که مصلحت، ملاک حکم لزومی است و مفسده، ملاک حکم تحریمی است. بگوییم: کلمۀ مقتضی در اینجا هم، ناظر به همان مسأله است. شک در مقتضی؛ یعنی شک در ملاک حکم، شک در مناط حکم.

رافع یعنی چه؟ اگر مقتضی را به این معنا، بیان کردیم، مقصود از رافع چه می شود؟ رافع؛ یعنی چیزی که جلوگیری می کند از اینکه مقتضی در مقتضای خود اثر بکند، حائل می شود بین مقتضی و مقتضا. نمی گذارد مقتضی اثر خودش را ببخشد. نمی گذارد مقتضی تأثیر در ثبوت حکم داشته باشد. اگر بخواهیم شک در مقتضی و شک در رافع را به این صورت معنا کنیم، در باب استصحاب، چگونه پیاده اش بکنیم؟ استصحاب در شک در مقتضی، جریان ندارد و در شک در رافع، جریان دارد یعنی چه؟ شک در مقتضی چه عیبی دارد با اینکه در هر دو شک در بقا لازم داریم؟

جای تردید نیست که در استصحاب، همیشه شک ما باید شک در بقا باشد در مقابل حدوث، به این صورت: می گوییم: اگر جایی شک در بقای حکم می کنید، یک وقت منشأ شک شما این است که نمی دانید حکم به حسب بقا، دارای ملاک و مناط هست یا نه، احتمال می دهید که ملاک حکم به همان زمان سابق اختصاص داشته باشد، احتمال می دهید که مناط حکم در زمان لاحق وجود نداشته باشد. پس گاهی این جوری شک در بقای حکم می کنید. گاهی هم شک شما در بقا این جوری است: شما می دانید که ملاک حکم وجود دارد، می دانید که مناط حکم وجود دارد، لکن احتمال می دهید که یک چیزی