سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 14 صفحه 535

در بقا اعتبار ندارد. آن وقت ممکن است کسی به ما اعتراض بکند، که اگر در استصحاب شک در بقا اعتبار ندارد، پس چرا شما در تعریف استصحاب، آن را به«ابقاء ما کان» تعریف می کنید؟ چرا کلمۀ«ابقاء» را در تعریف استصحاب بکار می برید؟ پیداست که استصحاب متقوّم بشک در بقا است. شیخ در جواب می فرماید: ما ممکن است اینطور بگوییم: ابقا در رابطۀ با تمام موارد استصحاب نیست، بلکه ابقا در رابطۀ با امور قاره و غیر تدریجیه است که در حقیقت این تعریف، تعریف کلی استصحاب نیست، بلکه برای استصحابهای معمولی است. چون استصحابهای معمولی در امور قاره تحقق پیدا می کند، لذا استصحاب را به«ابقاء ما کان» تعریف کرده اند. و الا اگر ما بخواهیم همۀ موارد استصحاب را در نظر بگیریم، که از جمله استصحاب در زمان و مثل زمان است، تعریف استصحاب به«ابقاء ما کان» نخواهد بود. بنابراین شیخ هم در اینجا روی مسألۀ اعتبار شک در بقا تردید می کند، یعنی می فرماید: نه شک در بقا در امور قاره معتبر است، نه در امور متصرمه و غیر قاره. بعد ایشان یک وجه دیگر ذکر می کند و می فرماید: ما ممکن است در مثل زمان هم عنوان بقا را بیاوریم، اما با مسامحۀ عرفیه، یعنی با تسامح موضوع بقا را در مسألۀ زمان پیاده بکنیم، یعنی در واقع اینجا بقایی نیست، لکن عرف چشمش را هم می گذارد و با دید مسامحی خودش عنوان بقا را در مثل زمان و حرکت پیاده می کند.

خلاصۀ این وجه دوم هم این است که بگوییم: در باب استصحاب بقای حقیقی، اعتبار ندارد. همان بقا«سواء کان حقیقیا ام مسامحیا» در جریان استصحاب کفایت بکند.

اعتبار شک در بقا در استصحاب

با توجه به این مطالب در دو جهت باید بحث کنیم: اول خود معنا را روشن کنیم که آیا شک در بقا حقیقتا در باب استصحاب معتبر است یا نه؟ و بر فرضی که معتبر است، از کجا اعتبارش را استفاده بکنیم؟ دلیلی که در مسألۀ شک در بقا، دلالت بر اعتبار می کند، چیست؟ و جهت دومی که باید بحث کرد این است، اگر نتیجۀ بحث ما منجر به این شد که در استصحاب شک در بقا حقیقتا لازم است، آیا با توجه به این معنا باز هم می توانیم در مثل زمان و حرکت و اشباه اینها استصحاب را جاری بکنیم؟ یا اگر قائل شدیم به اینکه شک در بقا حقیقتا معتبر است، دیگر دست ما از جریان استصحاب در زمان و حرکت و امثال اینها کوتاه می شود؟ این دو جهت بحث باید مورد بررسی قرار بگیرد.