سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 14 صفحه 540

و واقعیت این عناوین جز اجزایی از زمان نیست، واقعیت یوم، یعنی همین اجزای زمان که شروعش مثلا از اول آفتاب، و ختمش هم غروب شمس است. حالا ما می خواهیم در این عنوان استصحاب جاری بکنیم، در این عنوان یوم استصحاب جاری بکنیم. مثلا حالا هوا ابر شده، در شبهۀ مصداقیه و موضوعیه. نمی دانیم که روز خارج شده یا خارج نشده است؟ می خواهیم استصحاب بقای نهار را جاری بکنیم. یا در شب ماه رمضان برای خوردن سحری می خواهیم استصحاب بقای لیل جاری بکنیم. یا مثلا در آخر ماه که مشکوک است که آخر ماه است یا اول ماه آینده، استصحاب بقای شهر جاری بکنیم.

بحث ما در استصحاب زمان روی یک چنین معنایی است. و الا اگر ما زمان را مثلا فرض کنیم، آن جزء اول مقارن با طلوع شمس مثلا، شما استصحاب چه جاری می کنید؟ استصحاب بقای آن جزء را؟ آن جزء که بقا ندارد، آن جزء«یوجد و ینعدم»، «یوجد و یتصرم» پس اینکه ما استصحاب در زمان را مطرح می کنیم، بلحاظ این عناوین است، که این عناوین در این جهت مشترکند که اجزایی از زمان را مثلا به عنوان یوم می بینند، به عنوان لیل می بینند، به عنوان اسبوع و شهر و سنه و امثال ذلک می بینند، در اینها ما می خواهیم ببینیم استصحاب جریان دارد یا ندارد؟

در استصحاب یوم مثلا، با توجه به اینکه شک در بقا در استصحاب معتبر است، می بینیم الان که هوا ابری است نزدیک غروب است، نمی دانیم که آیا روز است یا خارج شده؟ می خواهیم استصحاب را در نهار جاری بکنیم. می گوییم: اینجا دو جور است. یک وقت شما از طریق عرف می خواهید مسأله را حل کنید، عرف با مسامحه، نه عرف با همان دقت عرفی خودش. یک وقت هم مسأله را از طریق عقل می خواهید حل بکنید.

اگر از طریق عرف می خواهید حل بکنید مسأله خیلی آسان است. آیا عرف وقتی که شمس طلوع می کند، تعبیرش چیست؟ می گوید: روز وارد شد، این که می گوید روز وارد شد و حادث شد، آیا بنحو مسامحه این تعبیر را می کند یا بنحو دقت این تعبیر را می کند؟ عرف می گوید: «الیوم قد دخل حقیقتا» یک ساعت دیگر بقای همان یوم است، دو ساعت دیگر بقای همان یوم است؛ تا نزدیک غروب و مسألۀ ابر می رسد، شما شک می کنید. ما بعد از آنکه به عرف مراجعه می کنیم از عرف می پرسیم که آیا شکّ من در بقای یوم هست یا نه؟ عرف می گوید: بله. پس شک شما در چیست؟ تو یک ساعت یقین داشتی که روز بوده، الان شک داری در این که«الیوم باق ام لیس بباق؟» اگر ما این تعبیر را در نزد عرف