سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 14 صفحه 547

جاری بکنید؟ ما که استصحاب در زمان را مطرح می کنیم، می خواهیم اشکالات شما را مندفع بکنیم، شما چه چیزی را می خواهید استصحاب بکنید؟ ما می خواهیم استصحاب زمان بکنیم. مگر اینکه احتمال بدهید که زمان بوده است و حالا نیست، چنین چیزی که نیست.

آنچه که مورد نظر است این است که شما می خواهید استصحاب نهار را جاری بکنید، نهار واقعیتی غیر از قطعۀ از زمان ندارد. لیل واقعیتی غیر از قطعۀ از زمان ندارد، سنه و اسبوع هکذا. ما در اینها می خواهیم استصحاب را جاری بکنیم. و الا این طور نیست که ما یک روزی شک بکنیم که تا حالا زمان بوده است، و از حالا به بعد ممکن است که زمان نباشد، و ما بخواهیم که استصحاب زمان را جاری بکنیم، اینکه محل بحث نیست، در کسی شک در این معنا تحقق پیدا نمی کند که بخواهد استصحاب زمان را بکند. و علاوه چه اثری روی نفس حقیقت زمان بار شده است؟ ما این استصحابات را به لحاظ احکام شرعیه ای که بر اینها مترتب است، می خواهیم جاری بکنیم. آنهائی که در رابطۀ با آنها حکمی شرعی هست، عنوان روز است، عنوان شب است، عنوان ماه است، عنوان سال است برای حساب کردن، برای مسائل دیگر مربوط به سال. این عناوین در کار است، و بحث ما در استصحاب زمان در رابطۀ با همین معنا است.

امّا این معنا که آیا این از اول طلوع فجر تا اول غروب آفتاب، یک واقعیّت مستمری هست؟ این یک مسأله ای است که هم عقل می گوید و هم عرف می گوید، هم عقل این معنا را حکم می کند، که عرض کردیم مسأله عقلی آن یک امر زائدی بود، آنکه دخالت در بحث ما دارد، همان نظر عرف است، و هیچ ما نمی توانیم در این معنا تردید داشته باشیم.

و الاّ اگر این عناوین را بخواهیم به کار ببریم، نهار و لیل و امثال اینها، اصلا«ما معنا استصحاب زمان»؟ شما در چه چیزی شک دارید که می خواهید استصحاب بکنید؟ شک در بقای چه چیزی دارید، که می خواهید استصحاب بکنید؟ شما احتمال می دادید که تا به حال زمان و حقیقت زمان بوده است، و حالا دیگر نه، دیگر زمانی در کار نیست، آیا معنای شک در بقای زمان این طوری است که بخواهید استصحاب آن را جاری بکنید؟

(سؤال... و پاسخ استاد): حرکت توسطیه به معنای اینکه ما ذکر کردیم، یا به معنای مرحوم آخوند؟ گفتیم این اصطلاحی که ایشان ذکر کرده اند درست نیست، و اهل معقول می گویند: اصلا حرکت توسطیه وجود ندارد، درست نیست. برای اینکه اگر می خواست