سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 14 صفحه 571

طوری که از حرف ها و بحث های گذشته روشن شد، ما دو جور شک در اینجا می توانیم داشته باشیم.

مرحوم آخوند(ره) هم در کتاب کفایه این دو جور شک را مطرح کرده اند: یکی شک به عنوان شبهۀ موضوعیه، آیا این نهار - که امساک مقیّد به نهار، وجوب پیدا کرد، - به علت وجود ابر و یا سایر علل به حسب خارج مرتفع شد یا باقی است؟ ما شک بکنیم که زمانی که قید برای فعل است آیا این زمان باقی است یا این زمان مرتفع و منتفی شد؟ یک وقت هم شک به نحو شبهۀ حکمیه است و آن این است که این جلوسی که مقیّد به قبل از زوال متعلق وجوب بود، حالا که زوال تحقق پیدا کرده خارجا، ما شک بکنیم که آیا بعد از زوال هم، جلوس واجب است یا جلوس واجب نیست؟ در رابطۀ با آن شبهۀ موضوعیه، همان طوری که از بحث های گذشتۀ ما استفاده می شد، شما استصحاب در خود زمان و در خود نهار را می توانید جاری بکنید. استصحاب عدم تحقق زوال را در آنجایی که شک دارید که زوال تحقق پیدا کرد یا نه؟ می توانید جاری بکنید.

اشکال به استصحاب وجودی زمان

نکته ای را لازم است عرض بکنیم و آن این است که اشکالی که در مسألۀ استصحاب زمان مطرح شده بود و ما آن اشکال را جواب دادیم، در رابطۀ با استصحاب وجودی زمان است، مثلا شما اگر شک کردید که آیا نهار از بین رفته یا نه؟ استصحاب بقای نهار گرفتار آن اشکال و آن شبهه بود و ما جوابش را عرض کردیم. اما اگر کسی در همین مورد شک، بخواهد استصحاب عدم مجیء لیل را جاری بکند، در این استصحاب عدم مجیء لیل، دیگر شبهه ای که در استصحاب زمان جریان دارد، جریان ندارد. عدم مجیء لیل یک امر مستمری است، یک امر قارّی است برای اینکه اول صبح«لم یجیء اللیل»، یک ساعت بعد«لم یجیء اللیل»، دو ساعت بعد«لم یجیء اللیل»، آیا در این«لم یجیء اللیل» ها هم مثل خود زمان، تصرم و تدرج وجود دارد؟ یا اینکه الان مثلا تا یک ساعت و نیم یا دو ساعت دیگر که شب نیامده، در این عدم مجیء لیل دیگر تدرج نیست، خوب الان شب نیست بلا اشکال، شب نیامده، یک ساعت بعد هم همین عدم مجیء لیل بقا دارد، یک ساعت و نیم بعد هم، همین معنا باقی است. لذا شبهۀ در استصحاب زمان، در رابطۀ با استصحاب وجودی زمان است، «استصحاب بقاء النهار، استصحاب بقاء اللیل»