سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 14 صفحه 576

صورت شرطیت. لذا ایشان می فرمایند: این اشکال معروف فاضل نراقی که دنبالۀ این بحث با جواب های مختلفی که از اشکال مرحوم نراقی و شبهۀ نراقی داده شده، اصلا این شبهه و جوابش به بحث استصحاب زمان، ارتباط ندارد. در جای خودش یک شبهه ای هست، جواب هایی هم داده شده، باید هم انسان این شبهه را به یک نوعی جواب بدهد، اما این را با بحث استصحاب زمان و اشکالی که در بحث استصحاب زمان بوده، مرتبطش نکند. هیچ گونه ارتباطی بین آن اشکال و بین این شبهۀ مرحوم نراقی، وجود ندارد. این یک شبهۀ استقلالی در جای خودش هست و جواب هایی هم از این شبهه داده شده است. این یک نکته ای بود که ایشان ذکر فرمودند و نکتۀ خوبی بود.

حالا به مناسبت همین جهتی که عرض کردیم که اگر زمان قید باشد، استصحاب حکمی جریان ندارد و اگر زمان ظرف باشد، استصحاب حکمی جریان دارد. اگر جلوس قبل از زوال واجب بود و ما بعد از زوال، شک کردیم که آیا جلوس وجوب دارد یا ندارد؟ اینجایی که عنوان قبل از زوالی، به عنوان ظرف ثبوت حکم مطرح است، گفته اند چه مانعی دارد که شما استصحاب وجوب جلوس را جاری بکنید، در نتیجه جلوس بعد از زوال هم محکوم به وجوب بشود؟ اینجا شبهۀ نراقی پیاده شده است.

تقریب این شبهه آن طوری که معروف است، غیر از آن نحوی است که مرحوم آخوند در کتاب کفایه به آن اشاره کردند، مرحوم آخوند به یک صورت دیگری این شبهه را مطرح کرده و به لفظ«کما قیل» اشارۀ به مرحوم نراقی دارد لکن شبهه، به این صورت نیست که در کلام مرحوم محقق خراسانی است.

شبهۀ مرحوم نراقی(ره) در تعارض استصحاب عدمی با وجودی

شبهه این است مرحوم نراقی می فرماید: شما استصحاب وجوب جلوس را برای بعد از زوال جاری کردید، ما در این استصحاب حرفی نداریم لکن حرف ما این است که این استصحاب، معارض دارد و معارضش هم معارض دائمی است، نه این که در بعضی از موارد معارض باشد، هر وقت شما چنین استصحاب وجودی، در مثل این زمان جاری کردید، یک استصحاب عدمی هم معارض این استصحاب وجودی هست. به چه بیان؟ به این بیان که شما الان بعد از زوال شک می کنید که آیا جلوس، وجوب دارد یا نه؟ می گویید: استصحاب وجوب را جاری می کنیم، می گوییم: مانعی ندارد لکن قبل از آنی