سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 14 صفحه 580

هم واجب است یا واجب نیست؟ چون سابقۀ عدم وجوب دارد و قضیۀ متیقنه در رابطۀ با عدم وجوب آن هست، ما استصحاب عدم وجوب می کنیم.

پس استصحاب وجود، دائما معارض با استصحاب عدم است و ظاهرش هم این است که این دو تا استصحاب در یک ردیف است. یعنی عنوان حاکم و محکوم، بین اینها وجود ندارد. تقدم و تأخر مطرح نیست، هر دو در یک ردیف هستند، در نتیجه معارضه بین اینها است و لازمۀ معارضه این است که ما نه استصحاب وجود را جاری بکنیم و نه استصحاب عدم را جاری بکنیم؛ یعنی دست ما از استصحاب کوتاه می شود، باید به اصول دیگر مراجعه کرد، به ضوابط دیگر رجوع کرد، استصحاب نمی تواند در اینجا به هیچ وجه پیاده بشود، ظرف زمانی یقین اصلا ملاک نیست، الان که مولا گفت: «یجب الجلوس قبل الزوال» همین الان برای شما شک پیدا شده، با وجود این شک، دو تا قضیۀ متیقنه دارید، شک الان پیدا شد، یقین به عدم وجوب، زمانش قبل از یقین به وجوب است، این در استصحاب و تقدم استصحاب، هیچ نقشی ندارد برای اینکه یقین«تمام الملاک» نیست، الان قضیۀ مشکوکه برای شما پیدا شده است، این قضیۀ مشکوکه را با آن قضیۀ متیقنه در نظر می گیرید، استصحاب وجودی جاری می شود، با قضیۀ متیقنۀ دیگر در نظر می گیریم، استصحاب عدم جاری می شود. الان شک پیدا شد و لازم نیست ما منتظر باشیم که زوال تحقق پیدا بکند، آن وقت را ظرف زمان شک قرار بدهیم، ما از همان وقتی که دلیل از ناحیۀ مولا می آید«یجب الجلوس قبل الزوال»، همان آن آدم فکر می کند که بعد از زوال چه؟ آیا بعد از زوال هم جلوس واجب است و یا بعد از زوال واجب نیست؟ اینجا دو تا قضیۀ متیقنه، بنا به فرمایش مرحوم نراقی هست که لازمۀ یکی استصحاب وجود و لازمۀ دیگری استصحاب عدم است.

(سؤال... و پاسخ استاد): آن حالت سابقۀ عدمیه هم استمرار دارد برای اینکه با آمدن «یجب»، آنکه از بین رفت، عبارت از وجود جلوس قبل از زوال بود، اما نسبت به ما بعد از زوال چطور؟ حالا عرض می کنیم بعضی از جواب ها هم شبیه همین جواب هایی است که در ذهن شما هست.

جواب شیخ انصاری(ره) از شبهۀ مرحوم نراقی(ره) در مورد قید قبل از زوال

این شبهۀ مرحوم نراقی است که همه در مقام جواب از آن بر آمدند، مرحوم شیخ