سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 14 صفحه 610

وجوب قرار می دهد که عبارت از حکم است. بالاخره این عنوان ما بعد از زوال«اما قیدا للحکم و امّا قیدا لمتعلق الحکم». و در حقیقت این قید از این دائره بیرون نمی رود.

اما مرحوم محقق نائینی در جواب از این شبهه وقتی که کلمۀ عدم مقیّد را ذکر می کند، قید را در رابطۀ با عدم قرار می دهد، نه در رابطۀ با وجوب، و نه در رابطۀ با واجب، عدم را مقیّد می کند. لذا می گوید: این عدم حالت سابقه ندارد. ایشان چنین تعبیر می فرماید: «و العدم المقیّد بقید زمان او زمانی». قید، قید عدم است، در حالیکه در کلام فاضل نراقی قید ارتباط به عدم نداشت، قید یا قید وجوب بود و یا قید واجب.

به عبارت روشنتر وقتی که ما تعبیر می کنیم شبهۀ نراقی را، می گوییم: جلوس مقیّد به ما بعد از زوال، یا وجوب جلوس که این وجوب مقیّد به ما بعد از زوال است. اما در کلام مرحوم محقق نائینی این ما بعد از زوال نه قید برای جلوس است، نه قید برای وجوب الجلوس است، بلکه قید برای عدم است، عدم وجوب جلوس، که این عدم مقیّد به ما بعد از زوال است، این عدم مقید به قید ما بعد از زوال است. شما می گویید: چه فرق می کند؟ فرقش در همین است که اگر ما بعد از زوال را قید برای عدم قرار بدهیم، این حالت سابقه ندارد. حالت سابقه اش چه وقت است؟ عدم ما بعد از زوال، این به قول مرحوم محقق نائینی اگر بخواهد حالت سابقه داشته باشد، باید یک آن بعد از زوال وجوب جلوس ثابت نباشد، و در آن های بعدی شما شک بکنید و استصحاب عدم در آن اول را جاری بکنید. در حالیکه فرض این است که ما در آن اولش هم تردید داریم که آیا جلوس واجب است یا واجب نیست!! عدم ما بعد از زوال که ما بعد از زوال قید برای عدم باشد، خالی از حالت سابقه است، ما هم قبول می کنیم، ولی می گوییم: به ما چه ارتباطی دارد، به شبهۀ نراقی چه ارتباطی دارد؟

ما بعد از زوال، قید برای جلوس نه برای عدم

در کجای کلام مرحوم نراقی چنین بوده که ما بعد از زوال را قید برای عدم بگیریم، بلکه ما بعد از زوال، یا قید برای جلوس است، یا قید برای وجوب الجلوس است. و شما هر کدام از اینها را ملاحظه بکنید، رسما حالت سابقۀ عدمیه دارد. آیا جلوس مقیّد بما بعد از زوال، حالت سابقۀ عدم الوجوب ندارد؟ آن زمانی که جلوس قبل از زوال واجب نشده بود، جلوس مقیّد بما بعد از زوال هم واجب نبود. حالا که جلوس قبل از زوال