سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 14 صفحه 8

مطرح می شود که استصحاب مثل قاعدۀ احتیاط، عنوانش، عنوان تحفّظ بر واقع و رعایت واقع باشد.

بررسی استصحاب از نظر حکم عقلی غیر مستقل بودن

احتمال دیگر در استصحاب این است که استصحاب نه به شرع ارتباط داشته باشد، نه به عقلا ارتباط داشته باشد، بلکه به عقل ارتباط داشته باشد یعنی استصحاب، یکی از احکام عقلیه باشد. منتها ما دو جور حکم عقلی داریم: یک حکم عقلی مستقل داریم، که از آن تعبیر به مستقلات عقلیه می شود، مثل اینکه عقل حکم می کند«بانّ الظلم قبیح» که این حکم عقلی، دیگر حالت انتظار ندارد، لازم نیست که یک مقدمۀ آن از جای دیگر بیاید، لازم نیست که شارع در پاره ای از مقدماتش دخالت داشته باشد. امّا یک حکم عقلی غیر مستقل داریم. معنای حکم عقلی غیر مستقل این است که با این که حاکم، عبارت از عقل است، لکن یک مقدمۀ مطلب باید از طرف شارع درست بشود تا این حکم تحقق پیدا کند. مثل مسألۀ ملازمه بین وجوب ذی المقدمه و وجوب مقدمه، که مکرر در همان بحث هم عرض کردیم که مسألۀ وجوب مقدمه، مسألۀ فقهی و فرعی نیست، این نزاع در حکم عقل است که آیا عقل حکم می کند به ملازمۀ بین وجوب ذی المقدمه و وجوب شرعی مقدمه که طرفین وجوب، عبارت از وجوب شرعی است، منتها عقل می خواهد حکم بکند به ملازمۀ آن بنا بر ثبوت ملازمه. ما این را حکم عقلی می دانیم و در عین حال می گوییم: حکم عقلی غیر مستقل است برای اینکه شارع باید موضوع آن را درست کند، یعنی شارع باید اوّل نماز را به«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» واجب کند، بعد عقل بگوید: بین وجوب شرعی صلاه و بین وجوب شرعی وضو، ملازمه تحقق دارد.

اصطلاحا به این می گویند: حکم عقلی غیر مستقل.

پس یکی از احتمالات در باب استصحاب این است که استصحاب یکی از احکام عقلیّۀ غیر مستقلّه باشد، همان طوری که در باب مقدمۀ واجب مسأله را پیاده کردیم، بگوییم: در باب استصحاب، عقل می گوید که اگر شارع در زمان حضور مثلا نماز جمعه را واجب کرد، و شما در زمان غیبت شک کردید در وجوب و عدم وجوب نماز جمعه، من به عنوان عقل می خواهم به شما بگویم که شما که شک کردید بدانید که یک ملازمه ای بین وجوب نماز جمعه در زمان حضور و وجوبش در زمان غیبت تحقق دارد. همان