سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 14 صفحه 91

نسبت به این مطلبی که شیخ فرموده اند، می فرماید: «ضعیف فی غایه الضعف» و درست نیست که روایت و این جملۀ ذیل به این کیفیّت معنا بشود.

لزوم تکرار جواب امام طبق معنای شیخ از نظر محقق نایینی(ره)

عمده چیزی که ایشان در مقام تضعیف کلام شیخ، ذکر می فرمایند(علی ما فی تقریرات بحث مرحوم محقق نایینی در کتاب فوائد الاصول) این است، می فرمایند: روی معنای شیخ، این تالی فاسد و این اشکال در کار است که امام، جواب از سؤال دوم زراره را دو مرتبه داده باشند و جواب را تکرار کرده باشند بدون اینکه جهتی برای این تکرار وجود داشته باشد، و بدون اینکه سؤال زراره تکرار شده باشد. زراره اینجا یک سؤال بیشتر نکرد، گفت: «فان حرّک فی جنبه شیء و هو لا یعلم به». سؤال زراره تمام شد. اما روی معنای شیخ، امام دو مرتبه جواب داده است، جواب را تکرار کرده است، برای اینکه اول فرمود: «لا» یعنی«لا یجب علیه الوضوء» لا یجب بر این آدمی که«حرّک فی جنبه شیء و هو لا یعلم بالوضوء حتی یستیقن انّه قد نام»، بعد دوباره می فرماید: «و ان لم یستیقن انّه قد نام» جزاء آن مقدر بود: «فلا یجب علیه الوضوء» این همان معنای«لا حتی یستیقن انّه قد نام» است. یک مطلب تازه ای در این جواب مکرر مطرح نیست. اول می فرماید: «لا حتی یستیقن انه قد نام»، بعد هم می فرماید: «و الا» یعنی«و ان لم یستیقن قد نام فلا یجب علیه الوضوء»، این با«لا حتی یستیقن انه قد نام» چه فرقی کرد؟ آیا مفاد این دو عبارت فرق می کند که ما بگوییم: «لا یجب علیه الوضوء حتی یستیقین قد نام»؟ یا بگوییم: «و ان لم یستیقن قد نام فلا یجب علیه الوضوء»؟ پس چون معنای شیخ مستلزم تکرر جواب است بدون اینکه نیازی به این تکرر باشد و سؤال دیگری مطرح شده باشد، لذا این معنای شیخ به نظر ایشان فی غایه الضعف.

تکرار برای ترتیب صغرا و کبرا در کلام امام(علیه السلام)

ما ممکن است به عنوان دفاع از مرحوم شیخ بگوییم: این جملۀ«و الاّ» مخصوصا با توجه به اینکه امام جزا را ذکر نکرده و نیاز به ذکر جزا نمی دیده است، تکرارش برای این است که امام در این جمله می خواهد صغرا و کبرا ترتیب بدهد و قیاس تشکیل بدهد و یک قاعدۀ کلیّه جاریۀ در تمام موارد استصحاب بیان بکند.