سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 15 صفحه 30

«عصیر بعد الغلیان» ملازمه در کار است، که این عبارت را ما ناظر به جعل ملازمه بدانیم، ملازمه یک حکم تنجیزی مثل سببیّت، و مسببیّت است، بعد در بیان کلام شیخ عرض می کنیم، اینها خارج از فرض است، آن چه که داخل در فرض است، و بحث ما متمحض و متمرکز در اوست، این است که ما یک قضیۀ شبیه«ان جائک زید فاکرمه» داشته باشیم، «ان جائک زید فاکرمه» به صورتی که مشهور عبارت«ان جائک زید فاکرمه» را معنا می کند.

جعل حکم وجوب تعلیقی با حکم شارع

مشهور در مقابل شیخ همانطوری که در بحث واجب مشروط در کفایه و مباحث الفاظ ملاحظه فرمودید، مشهور در«ان جائک زید فاکرمه» این شرط و شرطیت را در رابطۀ با هیئت می داند، یعنی شارع در اینجا یک حکم مشروط جعل کرده است، یک حکم تعلیقی جعل کرده است، شارع وقتی می گوید: «اذا زالت الشمس فقد وجب الصلاتان» این جعل یک حکم تعلیقی است. حکم وجوب را جعل کرده است، اما وجوب تعلیقی. وقتی که می فرماید: «لله علی الناس حج البیت من استطاع الیه سبیلا» این جعل یک حکم تعلیقی است، «وجوب حج معلقا علی الاستطاعه» است، «وجوب نماز ظهر و عصر معلقا علی زوال الشمس» این معنای حکم تعلیقی است، این معنای مستصحب تعلیقی است که خود مجعول شارع، آن چیزی را که شارع مستقیما جعل کرده است، به صورت یک عنوان تعلیق باشد. البته لازمۀ این تعلیق این است که وقتی استطاعت تحقق پیدا کرد، وجوب حج فعلی می شود. لازمۀ تعلیق این است که وقتی زوال شمس تحقق پیدا کرد، وجوب صلاه فعلی می شود.

اما شارع چه چیزی را جعل کرده است؟ در«ان جائک زید فاکرمه» وقتی که مجیء زید تحقق پیدا کرد، پیداست که وجوب اکرام فعلیت پیدا می کند. اما مجعول مولا چیست؟ مولا حکم فعلی جعل کرده است؟ یا مولا حکم تعلیقی جعل کرده است؟ آن را که مولا جعل کرده است«ان جائک زید فاکرمه» است، آن را که مولا جعل کرده است، «اذا زالت الشمس وجب الصلاتان» است، «اذا استطعتم یجب علیکم الحج» است. البته لازمۀ جعل یک حکم تعلیقی این است که اگر معلق علیه اش حاصل بشود، خود آن حکم هم فعلیت پیدا می کند. اما فعلیت مجعول نیست، مجعول حکم تعلیقی است، مولی گفته: