سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 15 صفحه 304

یعنی این هم کلمه است این هم یک مطلب است یک واقعیت است. تقدّم موت زید علی موت عمرو، آیا این تقدّم بما انه شیء واحد، حالت سابقۀ عدمیه ندارد؟

قبل از آنکه تصادفی برای این ماشین پیش بیاید، تقدّم موت زید بر موت عمرو نبوده است؟ حالا که این دوتا موت تحقق پیدا کرد، ما شک می کنیم که عنوان واحد تقدّم موت زید بر موت عمرو آیا تحقق پیدا کرد یا نکرد؟ ما استصحاب عدم تحقق تقدّم و عدم واقعیت تقدّم را جاری می کنیم، و در نتیجه آن اثر شرعی مترتب بر تقدّم را با این استصحاب عدم برمی داریم، با این استصحاب عدم منتفی می کنیم. پس روی حساب این استصحاب مانعی ندارد جریان پیدا کند.

البته در ذهن شما ممکن است این حرف بیاید که قبل از آنکه تصادفی برای این ماشین پیش بیاید، موتی نبود تا تقدّم و تأخّری مطرح باشد، یعنی در حقیقت قضیۀ متیقنۀ شما مثل یک سالبۀ به انتفای موضوع است، این را هم ضمیمه بکنید و بگویید: شما گفتید:

در قضایایی که حالت سابقۀ متیقنه اش بانتفاء موضوع است، در اینها نمی شود استصحاب جریان پیدا بکند. ما در جواب شما اولا می گوییم: اینجا به آن معنا قضیه نیست، قضیۀ سالبه ما نداریم، ما به نحو کان تامه عدم را بر سر آن می آوریم، مثل اینکه در مقابل کان زید که کان تامه است، یک لیس تامه می آوریم، می گوییم: «لیس زید» در ما نحن فیه، این تحقق التقدّم، موضوع للاثر، تحقق التقدّم موضوع للاثر. آیا این تحقق و تقدّم حالت سابقۀ وجودیه دارد یا حالت سابقۀ عدمیه دارد؟ تقدّم که واقعیت نداشت، حالا شک می کنیم که تقدّم واقعیت پیدا کرده یا نکرده است؟ ما استصحاب عدم را در اینجا جاری می کنیم، و آن اثری را که مترتب بر وجود است که عبارت از تقدّم است با این استصحاب منتفی می کنیم. لذا این استصحاب در اینجا جریان پیدا می کند.

تعارض استصحابها در صورت تقدم و تأخر و تقارن اثر

در همین فرض اگر تقدّم اثر داشته باشد و تأخّر خود این حادث هم باز اثر داشته باشد، وجود خاص لکن تمام خصوصیات وجود، یعنی هم تقدّم اثر دارد، هم تأخّر اثر دارد، هم تقارن اثر دارد، که البته یک فرضی هم اینجا هست که در کلام مرحوم آخوند نیست و آن این است که فرض کنیم تقدّم اثر دارد، تأخّر اثر دارد، اما تقارن اثر ندارد. پس دوتا فرض شد، یک فرض تقدّم اثر، تأخّر اثر، تقارن هم اثر داشته باشد. یک فرض اینکه