سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 15 صفحه 309

اصل وجود آن فاعل را بیان می کند. ولی در کان ناقصه، اتّصاف موضوع را به محمول بیان می کند؛ یعنی در حقیقت، در کان ناقصه موضوع«مفروض الوجود و مفروض التحقق» است، لکن اتصاف این موضوع به این محمول، برای مستمع و مخاطب روشن نیست. متکلم در مقام إخبار و در مقام افاده، این اتصاف را بیان می کند. مثلا وقتی که شما اخبار می کنید که«کان زید صائما»، این اخبار، مسوق برای این مسأله است که اتصاف زید را به صیام بیان بکند. اصل تحقق زید و اصل وجود زید، یک امر مفروغ عنه است، یک امر مسلمی است و اخبار در این رابطه، هیچ نقشی دارد. اخبار دربارۀ این موضوع «مسلم الوجود» اتصاف آن را بیان می کند، ارتباط خودش را با محمول بیان می کند، پس معنای«کان زید صائما او قائما»، معنایش این است که«کان زید الذی هو مسلّم الوجود بینی و بینک متصفا بالقیام، متصفا بالصیام».

امّا در کان تامّه، دیگر نیاز به محمول ندارد. نیاز به خبر ندارد، کان تامه، اصل وجود را مطرح می کند، اصل تحقّق این معنا را بیان می کند، ناظر به اخبار از اصل تحقق این معنا است. وقتی که شما می گویید: «کان زید» به نحو کان تامه، برگشت آن به این است که زید تحقق داشت و یا دارد، زید«متحقق»، زید«موجود»، پس در کان تامه، اخبار از وجود، اصل موضوع است و در کان ناقصه، بعد از مفروغیّت وجود، اخبار از اتصاف این موضوع به محمول و ارتباط بین موضوع و محمول است.

نفی ترتب اثر؛ نتیجۀ استصحاب عدمی

در ما نحن فیه، یک وقت این است که این وجود خاص در یکی از این دو حادث، فرض ما در یکی از دو حادث است، وجود خاص در یکی از دو حادث، یک وقت به نحو کان تامّه، موضوعیّت دارد، یک وقت به نحو کان ناقصه، موضوعیّت دارد. به نحو کان تامه اش، به آن کیفیتی که دیروز بیان کردیم، موضوع برای اثر این می شود: مثلا«تقدّم موت زید علی موت عمرو» که من دیروز عرض کردم در کان تامّه، مسأله به یک کلمه بر می گردد امّا در کان ناقصه، جمله باید تحقق پیدا بکند، کلام باید تحقق پیدا بکند.

اگر موضوع به نحو کان تامه شد، معنایش این است«تقدم موت زید علی موت عمرو»، این خود کلمه است. لذا اگر شما بخواهید جمله ترتیب بدهید، کلام درست بکنید، «الکلام ما افاد المستمع فائده تامه یصح السکوت علیها»، شما اگر گفتید: «تقدم