سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 15 صفحه 319

حادث و دو جریان جدید برای این آب پیش آمد، یکی اینکه بر این آب کریت عارض شد، دیگر اینکه با نجس ملاقات کرد. منتها ما نمی دانیم که آیا تاریخ کریت قبل از ملاقات بوده است، یا تاریخ ملاقات قبل از کریت بوده است؟ دو مسأله جدید به نام کریت و ملاقات تحقق پیدا کرده است. اینجا چنین فرض می کنیم که آن چه موضوع اثر است، عدم کریت در زمان ملاقات است، آب اگر در زمان ملاقات کریت نداشته باشد، برحسب ادلۀ انفعال ماء قلیل و ادله تنجس ماء قلیل به ملاقات، نجاست پیدا می کند، انفعال پیدا می کند.

پس انفعال و نجاست نتیجه و اثر عدم کریت در زمان ملاقات است، این روشن است که نتیجۀ عدم کریت در زمان ملاقات انفعال است. اما آن طرفش دیگر نتیجه ای ندارد، اثری بر عدم ملاقات در زمان کریت ترتب پیدا نمی کند، در زمان کریت ملاقات نبوده است، مگر چه اثری بر عدم ملاقات در زمان کریت ترتب پیدا می کند؟ اثری ندارد، اما عدم کریت در زمان ملاقات، موضوع برای اثر است.

مثال دوم؛ برای پدری موت پیش آمده است، ولد این پدر سابقه کفر داشته است، و تازه مسلمان شده است، منتها ما نمی دانیم که آیا موت پدر قبل از اسلام فرزندش است یا نه؟ اگر موت پدر قبل از اسلام فرزند باشد، این فرزند وارث این پدر نخواهد بود. برای اینکه در وارث، اسلام در حال موت، شرط است، و الا اگر وارث، بعد مسلمان بشود، وارث از مسلمان نخواهد بود. باید در حال موت مورّث، وارث مسلمان باشد تا بتواند ارث ببرد. در اینجا نمی دانیم که آیا موت پدر قبل از اسلام پسر بود تا در نتیجه این پسر محروم از ارث باشد، و ممنوع از ارث باشد یا اینکه نه؛ اسلام فرزند قبل از موت پدر بود، تا در نتیجه این پسر بتواند از این پدر ارث ببرد. اینجا هر دو استصحاب عدمی، یعنی هر دو عدم موضوع برای حکم نیست، چطور؟ برای این که عدم موت پدر تا زمان اسلام فرزند اثری ندارد، تا زمان اسلام پدر نمرده است، اما آن طرفش اثر دارد، شارع روی عدم اسلام زمان موت یعنی کفر در حال موت، انگشت گذاشته است، مانعیت شرعیه به او داده است، ممنوعیت از ارث را بر او بار کرده است. پس عدم اسلام در حال موت، «موضوع للاثر الشرعی»، اما بر عدم موت در حال اسلام اثری بار نمی شود. نمردن پدر که اثری بر او بار نشده است. و همینطور مثالهای دیگری که در این رابطه است.

پس بحث ما متمرکز در این معنا است که اگر در جایی عدم حالت سابقه دارد، و نفس