سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 15 صفحه 360

لذا به مرحوم محقق نائینی عرض می کنیم: شما که علم تفصیلی پیدا کردید به طهارت یکی و بعد ظلمت و تاریکی می آید و این دوتا مخلوط می شوند آیا علم تفصیلی هست یا رفته است؟ آیا علم تفصیلی شما با وصف«کونه علما تفصیلیا» رفت و به جای آن علم اجمالی آمد؟ یا اینکه علم تفصیلی هنوز هست؟ کدام یک از این دو است؟

اگر می گویید: علم تفصیلی هست، من که وجدانا الآن علم تفصیلی ندارم. به این ظرف که اشاره می کنم نمی دانم طاهر است یا نجس است؟ به آن ظرف هم که اشاره می کنم نمی دانم طاهر است یا نجس؟ علم اجمالی هم داریم که یکی از آنها طاهر است.

اگر می گویید: علم تفصیلی است که وجدانا علم تفصیلی نیست.

و اگر می گویید: علم تفصیلی رفت و آن علم اجمالی آمد، پس چرا استصحاب جاری نشود؟ شما الآن که بیشتر از این ندارید، یقین به نجاست هر دو اناء دارید و روی هر اناء هم دست می گذارید، شک می کنید که آیا نجاست آن باقی است یا نه؟ چه چیزی غیر از مسألۀ علم اجمالی، مانع جریان این استصحاب است؟ چون اینجا مخالفت عملیه نیست.

فرض کنید که ما هم قائل به تفصیل هستیم، می گوییم: آنجایی که مخالفت عملیه نیست، از نظر علم اجمالی، استصحاب جاری می شود. با توجه به اینکه علم اجمالی مانع از جریان استصحاب نیست، اینجا چه چیزی جلوی جریان استصحاب نجاست را می گیرد؟ می گویید: «نقض الیقین بالیقین» است، کدام یقین؟ یقینی الان هست یا نیست؟ یقینی که آمد و رفته است الان چه اثری می تواند برای شما داشته باشد؟ «لا تنقض الیقین بالشک» در استصحاب، ناظر به وضع فعلی مکلف است. می گوید: «ایها المکلّف! ان کنت علی یقین فشککت لا ینبغی لک ان تنقض الیقین بالشک»، من قطعا می دانم که بر یقین به نجاست هستم و بر شک در بقاء نجاست. اینجا چه طور شبهۀ مصداقیۀ«لا تنقض الیقین بالشک» است؟ از دو حال بیرون نیست و مسأله، مسألۀ وجدانی است.

من در یک زمانی علم تفصیلی به طهارت احد الانائین پیدا کردم و آن علم تفصیلی به علّت عروض ظلمت و اشباه ظلمت منتفی شده است. علم تفصیلی، مسألۀ قلبی و نفسی است، یعنی ظلمت سبب می شود که علم تفصیلی را از انسان می گیرد، جای آن یک علم اجمالی می آید، علم تفصیلی به علم اجمالی تبدّل پیدا می کند. وقتی که تبدّل پیدا کرد، پس من الآن با این معنا مواجه هستم: علم تفصیلی به نجاست هر دو در یک روز قبل و علم اجمالی به طهارت یکی که معنای علم اجمالی به طهارت یکی، شک در بقای