سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 15 صفحه 417

لذا مرحوم آخوند می فرمایند: با توجه به دلیل مخصص و اینکه در دلیل مخصص، زمان گاهی به نحو قیدیت اخذ شده است و گاهی به نحو ظرفیت، مسألۀ ما چهار صورت پیدا می کند. مرحوم شیخ دو صورت برای مسأله تصویر کردند، هر دو صورت، یکی رجوع به عام، یکی هم رجوع به استصحاب و مسأله را با این دو صورت، خاتمه دادند، اما حالا مسأله چهار صورت پیدا می کند و باید این چهار صورت را بررسی کنیم. کلام مرحوم آخوند در اینجا انصافا دقیق است.

ایشان می فرماید: یک صورت این است: اگر زمان در دلیل عام به نحو عام مجموعی اخذ شده باشد، (که از آن تعبیر به استمرار و دوام می فرماید. مقصودشان از دوام و استمرار، همین عام مجموعی است.) در«اکرم کل عالم فی کل یوم» اگر این«فی کل یوم» به نحو عام مجموعی اخذ شد، از طرفی دلیل مخصص هم زمان را به عنوان ظرفیت اخذ کرده است، نه به عنوان قیدیت، اگر به این صورت شد، آیا باید به عام رجوع کنیم یا استصحاب؟

می فرماید: اینجا جای رجوع به استصحاب است برای اینکه اولا از نظر استصحاب، مسأله ای وجود ندارد. این طور نیست که قضیۀ متیقنه و قضیۀ مشکوکه، تغایر داشته باشد، چون وقتی که زمان به عنوان ظرفیت اخذ شد، اکرام یوم الجمعه با اکرام یوم السبت مغایرت ندارد و تعدد موضوع نیست، به خلاف آنجایی که به نحو قیدیت اخذ شده باشد. لذا چون زمان به نحو ظرفیت اخذ شده است، از نظر جریان استصحاب، مشکله ای وجود ندارد و استصحاب جاری می شود.

بعد می فرماید: اما علت این که در اینجا نمی شود به عام مراجعه کرد این است که اگر اکرام زید در روز شنبه واجب نباشد، یک تخصیص زائدی بر عام لازم نمی آید، برای اینکه عام زمان را به نحو عام مجموعی گرفته است. در عام مجموعی، دیگر زمان مفرّد نیست، آن که مفرد است زید، عمرو، بکر، افراد است. و فرض این است که این یک فرد، خارج شد. زید بما انه یک فرد، داخل در«اکرم کل عالم» است.

بله؛ اگر زمان به نحو عام استغراقی اخذ می شد، زید به عنوان صد فرد داخل در«اکرم کل عالم» بود، برای اینکه زید امروز، یک فرد است، زید فردا، یک فرد دیگر است، زید پس فردا فرد سوم است. اما وقتی که زمان در دلیل عام به نحو عام مجموعی و به نحو دوام و استمرار اخذ شده است، این استمرار با خروج زید، پاره شد، این دوام با خروج