سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 15 صفحه 455

مصادیق علما در روز پنجشنبه وجوب اکرام داشتند، زید هم در روز پنجشنبه«بعنوان انّه فرد للعام» مشمول عموم افرادی بوده است.

به عبارت روشن تر: در اینجا ما یقین داریم که به عموم افرادی که بما انّه عموم افرادی اصالت دارد هیچ ضربه ای نخورده است، برای اینکه فردی از آن خارج نشده است. خیال نکنید زید خارج نشده است. زید روز پنجشنبه وجوب اکرام داشته است و اگر زمان بعد، وجوب اکرام ندارد، حسابش با زمان باید تسویه بشود. ارتباط آن باید با اصاله العموم یا اصاله الاطلاق زمانی ملاحظه بشود. و الا اگر یک بار زید در همان اولین روز، وجوب اکرام پیدا کرد، معنایش این است که در رابطۀ با عموم افرادی، هیچ مسأله ای وجود ندارد، یعنی ما قاطع هستیم به اینکه عموم افرادی ضربه نخورده است و در این حیث، تخصیصی واقع نشده است. پس شک ما تنها در رابطۀ با زمان است، تنها در رابطۀ با عموم ازمانی است یا آنجائی که زمان از راه اطلاق استفاده بشود که بهتر است دیگر کلمۀ عموم اطلاق را در باب زمان تکرار نکنیم برای اینکه مشتبه نشود. هر وقت عموم را می گوییم: ناظر به عموم افرادی است و هر وقت اطلاق را می گوییم: ناظر به اطلاق زمانی و عموم زمانی است و تا از نظر تعبیر، دچار تفصیل گویی نشویم.

زید در رابطۀ با عموم، هیچ مسأله ای ندارد. یقین داریم که عموم افرادی تخصیص نخورد بلکه حساب زید از نظر روز شنبه با اطلاق زمانی است. اگر زید روز شنبه هم مثل روز جمعه، وجوب اکرام نداشته باشد، یک تقیید دیگری متوجۀ اطلاق زمانی شده، یک تقیید دیگری به اطلاق زمانی روی آورده است و چون ما دلیل بر تقیید زائد نداریم، قدر مسلّم این است که اطلاق ازمانی به یوم الجمعه مقیّد شد. امّا نسبت به یوم السبت، ما الدلیل علی التقیید؟ چون دلیل بر تقیید زائد نیست، اینجا لا محاله در شک در تقیید زائد به اصاله الاطلاق ازمانی مراجعه می کنیم و می گوییم: زید روز شنبه وجوب اکرام دارد.

پس نتیجه این شد که وجوب اکرام زید در روز پنجشنبه، حاکی از این است که عموم افرادی تخصیص نخورد. «لا تکرم زیدا یوم الجمعه» ضربه ای بود که به اطلاق ازمانی وارد شد. در روز شنبه چون دلیلی نداریم که ضربۀ دیگری به اطلاق زمانی وارد شده است، اصاله الاطلاق محکّم است و حکم می کند که در روز شنبه مثل سایر موارد وجوب اکرام دارد. اگر اطلاقی به یک قیدی مقیّد شد و ما در زائد آن قید شک پیدا کردیم، اصاله الاطلاق همان طوری که در شک در اصل تقیید محکّم است، در شک در تقیید زائد هم