سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 15 صفحه 501

خاصیت عرض این است که تحققش در معروض است. وجود عرض این خصوصیت را دارد که بدون معروض، امکان ندارد. پس اگر شما در زمان لاحق بخواهید مستصحب را که عبارت از عرض است ابقا کنید، بدون اینکه موضوع که عبارت از معروض است باقی باشد، این معنایش این است که عرض بدون معروض تحقق پیدا کند و این ممتنع است.

راه دومش این است که همین عرض با همین خصوصیت در معروض دیگری در زمان لاحق تحقق پیدا کند، که نتیجه این شود که عرض بدون معروض نباشد. می فرماید:

این هم ممتنع است برای اینکه انتقال عرض، محال است. البته این در فلسفه بحث شده است، لکن اشاره به دلیل محالیتش این است که اصلا تشخّص وجودی عرض، با معروض است. عرضی که ما می گوییم یعنی عرض متشخّص، عرض متحقق. تشخّص وجودی عرض با معروضش است. معنا ندارد عرضی که به واسطۀ یک معروض، تشخص وجودی پیدا کرده است با حفظ همان تشخّص، عارض معروض دیگری شود، عرض معروض دیگری قرار بگیرد. این کأنّ به این برگشت می کند که وحدت بین این دو خصوصیت حاصل شود، وحدت بین این دو تشخّص حاصل شود، درحالی که تشخّصها، تباین بالکلیه دارند، و امکان ندارد تشخّصها در یک دیگر هضم شوند. لذا اگر عرض بخواهد بعینه در یک معروض دیگری تحقق پیدا کند، مستلزم انتقال عرض است و انتقال عرض هم محال است.

راه سوم این است که بگوییم: ما آن عرض را کار نداریم، مثل آن عرض و شبیه آن عرض را در زمان لاحق در ضمن یک معروض دیگری اثبات می کنیم. کاری به معروض اول و بقاء موضوع نداریم. این که محال نیست که مثل آن عرض در ضمن یک معروض دیگری در زمان لاحق، تحقق پیدا کند. می فرماید: این محال نیست، لکن اسمش اصلا استصحاب نیست برای اینکه استصحاب«ابقاء ما کان» است. همان که بود باقی بماند. آن که باقی نمانده است. شما مثل او را در ضمن یک معروض دیگری ثابت کردید و اثبات مثل او در ضمن یک معروض دیگر«لا یکون ابقاء و بالنتیجه لا یکون استصحابا».

پس مجبوریم بگوییم: همان معروض اول، که ما از آن تعبیر به موضوع می کنیم، باید در زمان لاحق«بعینه، بشخصه، بخصوصیاته» محفوظ باشد تا آن عرضی که ما به استصحاب ابقا می کنیم روی همان معروض اول و روی همان موضوع اول تثبیت شده باشد. پس در حقیقت این یک دلیل عقلی است که مرحوم شیخ بر بقای موضوع ذکر