سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 15 صفحه 505

این قضیه در حقیقت نفس زید است، موضوع، ماهیت زید است، نه زید بوجوده الذهنی و نه زید بوجود الخارجی بلکه ماهیت زید و ذات زید و نفس زید، موضوع است. این «زید موجود» به همان گونه که متیقن بود، الان مشکوک واقع شد. هیچ فرقی بین این دو قضیۀ متیقنه و قضیۀ مشکوکه وجود ندارد و حاکم به عدم فرق، وجدان خود ما است. ما وجدانا اتحاد این دو قضیه را به دست آوردیم، اتحاد این دو قضیه را ادراک کردیم، می بینیم هیچ فرقی ندارد، «زید موجود کان متیقنا و الان زید موجود یکون مشکوکا».

اینجا وقتی می خواهیم تعبیر کنیم، باید بگوییم: ما اتحاد قضیۀ متیقنه و مشکوکه را وجدانا احراز کردیم، و از طریق وجدان، این معنا به دست آمد که بین القضیتین سر سوزنی اختلاف و تغایر وجود ندارد. اینجا مسأله روشن و تمام است.

اما در قضیۀ«زید عادل» شما که در بقای عدالت زید شک می کنید، یک وقت این است که در حال شک از نظر حیات زید، هیچ گونه تردیدی ندارید. می دانید زید حیات دارد، حیاتش برای شما مشکوک نیست لکن آن که برای شما مشکوک است عدالت زید است. الان می بینید زید در محراب ایستاده، حیاتش را دارید به چشم ملاحظه می کنید، لکن عدالت زید برای شما مشکوک است. اینجا هم اگر شما استصحاب«زید عادل» را جاری کردید که ما گاهی مسامحه می گوییم: استصحاب عدالت زید جاری می شود، برای این که به تعبیر دقیق، عرض کردیم که مستصحب، مضاف و مضاف الیه نیست.

مستصحب، همیشه قضیه است. موضوع و محمول، مجرای استصحاب است و گاهی که این طوری تعبیر می شود علی نحو المسامحه است. پس اینجا که مسأله عدالت زید را شما استصحاب می کنید، اینجا هم مسأله روشن است، یعنی بین قضیۀ متیقنۀ شما و بین قضیۀ مشکوکه شما یک اتحاد وجدانی حاکم است. از راه وجدان شما احراز اتحاد کرده اید که«کان زید عادلا و الان یکون مشکوک العداله». حیاتش محرز است، وجودش محرز است. تردید در رابطۀ با عدالت است.

فقط اینجا می توانیم بگوییم: «زید عادل کان متیقنا و الان زید عادل یکون مشکوکا»، ولو این که شما در«زید عادل» در ناحیۀ موضوع، فرضا حیات را هم دخالت بدهید، برای حیات هم حساب باز کنید ولی الان چون حیات زید برای شما محرز است، فقط تردید شما در ناحیۀ عدالت است. مسأله هیچ تغییری نکرد. بین قضیۀ مشکوکه با قضیۀ متیقنه، هیچ تفاوتی حاصل نشده است، لذا استصحاب بدون هیچ اشکالی جریان پیدا