سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 15 صفحه 69

مشکوک الکریه تطهیر شده است. ابتدائا انسان به ذهنش می آید که استصحاب بقاء نجاست الید هم جاری می شود. برای اینکه این ید قبل التطهیر کان نجسا قطعا، و بعد التطهیر بماء المشکوک الکریه شک می کنیم که آیا نجاست آن زائل شده است یا نه؟ استصحاب بقای نجاست را جاری می کنیم.

ابتدائا ما دو استصحاب داریم: استصحاب بقای کریت در ماء حوض، و استصحاب بقای نجاست در دستی که با مشکوک الکریه تطهیر شده است. لکن محققین می فرمایند:

آن استصحاب بقای کریت، حاکم بر استصحاب بقای نجاست است، چرا؟ برای خاطر سببیت و مسببیتی که در کار است، چرا شما شک می کنید که نجاست دست باقی است یا نه؟ برای اینکه نمی دانید که کریت آن آب باقی است یا نه؟ منشأ شک در بقای نجاست ید، شک در بقای کریت ماء است. و اگر استصحاب در شک سببی جریان پیدا کرد، دیگر نوبت به استصحاب جاری در شک مسببی نمی رسد. لذا در این مثال شما استصحاب بقای کریت آب را جاری می کنید که نتیجه آن بقای کریت است و دست شما پاک است، دیگر جا برای استصحاب نجاست ید باقی نمی ماند.

مرحوم آخوند در حاشیۀ رسائل در توضیح کلام شیخ، - که شیخ مسألۀ حکومت را مطرح کرده اند، - مسألۀ سببیت و مسببیت را مطرح می کنند. می فرمایند: چرا شما شک می کنید که زبیب بعد الغلیان حلال است؟ چرا شک در حلیّت دارید؟ برای اینکه شما نمی دانید که آن حرمت تعلیقی که در عنب ثابت بود، آیا آن حرمت معلقه در زبیب هم ثابت است یا نه؟ پس اینجا یک سببیت و مسببیتی مطرح است، «شک در حلیّت زبیب بعد الغلیان مسببا عن الشک فی بقاء الحرمه التعلیقیه». و اگر شما استصحاب تعلیقی را جاری کردید، معنایش این است که این زبیب بعد الغلیان حرام است، (چون غلیان تحقق پیدا کرده است) و اگر زبیب بعد الغلیان حرام شد، لازمۀ عقلی آن، این است که دیگر حلال نباشد، برای این که یک چیز نمی تواند هم حرام باشد و هم حلال باشد. اگر استصحاب تعلیقی، حرمت زبیب را بعد الغلیان ثابت کرد، لازمۀ عقلی بقای حرمت تعلیقیه این است که این زبیب بعد الغلیان لا یکون حلالا، نفی حلیّت می کند، حلیّت را از بین می برد. شما بفرمایید که اگر لازم عقلی است، چرا این لازمۀ عقلیه را اینجا بار کردید؟ مگر شما در باب استصحابات نمی گویید: لازم عقلیه بار نمی شود؟ ایشان شبیه همان حرفی که ما مکرر عرض کردیم که این لازم عقلی اعم از ظاهری و واقعی است، جواب