سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 16 صفحه 179

آنها در ماده اجتماع معارضه وجود دارد.

نقطه مقابل این فرض، آنجایی است که مسألۀ انصّراف در کار باشد یعنی قدر متیقن در مقام تخاطب به مرحله ای برسد که وقتی متکلم گفت: «لا تکرم کل فاسق» مثل اینکه گفته: «لا تکرم کل فاسق عالم». معنای انصّراف این است. اگر این طور باشد، این دیگر مسأله عموم و خصوص من وجه نیست بلکه عموم و خصوص مطلق است و همان حرفهایی را که در عام و خاص و تقدّم عام بر خاص مطرح می کردیم اینجا مطرح است.

امکان تصوّر فرض سوم برای قدر متیقن در مقام تخاطب

اما آن فرض ما یک فرض بین بین است. نه این است که قدر متیقن وجود نداشته باشد و نه این است که قدر متیقن برای کلام، انصّراف به وجود آورده باشد. هم قدر متیقن هست و هم برای کلام ایجاد انصّراف نکرده است. اینجا حکم سومی پیدا می کند.

حکم سوم این است که نه مسألۀ معارضه مطرح است که در آن فرض بود و نه مسألۀ عموم و خصوص مطلق مطرح است، بلکه مسأله این است که وجود قدر متیقن در مقام تخاطب، این«لا تکرم کل فاسق» را در رابطۀ با این ماده اجتماع در چهرۀ نصّ ظاهرش می کند، و در نتیجه دلیل اکرم به ظهور بر وجوب اکرام دلالت دارد. دلیل لا تکرم به نصّوصیت بر حرمت اکرام دلالت می کند. عنوانش عنوان نصّ و ظاهر است و یکی از مصادیق نصّ و ظاهر خواهد شد.

پس اگر بخواهیم این را به عنوان یک ضابطه محدود مطرح کنیم، ضابطه محدود این است که«اذا کان هناک دلیلان بینهما عموم و خصوص من وجه و کان لاحد الدلیلین قدر متیقن» در مقام تخاطب اما قدر متیقنی که به مرحلۀ انصّراف نرسد، با اینکه نسبت عموم و خصوص من وجه با وجود قدر متیقن محفوظ است و به هم نخورده است، لکن اثر قدر متیقن این است که مادۀ اجتماع در رابطۀ با این دلیلی که این قدر متیقن اوست به عنوان نصّ مطرح می شود، و در رابطۀ با دلیل دیگری که این قدر متیقن او نیست به عنوان ظهور و عنوان تعارض نصّ و ظاهر مطرح است. این توضیح بیان مرحوم محقق نائینی بود.

سیدنا الاستاذ الاعظم الامام(ره) دو سه جواب از مرحوم محقق نائینی داده اند که یکی دو تا مبنایی است و یا مهم نیست. اما جواب مهمشان جواب آخری است که از ایشان داده اند.