سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 16 صفحه 202

کردیم: در نتیجه منتهی می شویم به اینکه مسأله تقیید بر تخصیص، تقدّم دارد و علتش را هم ان شاء اللّه عرض می کنیم اما نه از مسیر اظهریت و ظاهریت و نه از راه دلالت لفظی که یکی، اظهر باشد و دیگری ظاهر. حالا چرا؟

بررسی نحوه دلالت عام و دلالت مطلق از نظر مقام لفظ

اینجا لازم است که یک مقداری در باب دلالت عام بحث بکنیم و یک مقدار هم در باب دلالت مطلق بحث بکنیم و نحوۀ اینها برای ما روشن بشود و ببینیم آیا مسألۀ اطلاق، ربطی به مقولۀ لفظ دارد، ربطی به مقولۀ دلالت دارد؟ یا اینکه این یک مسأله دیگری است و مربوط به مقام لفظ و دلالت و مدلول و امثال ذلک نیست؟ (این مسأله خوب باید مورد دقت قرار گیرد که در جاهای دیگر هم خیلی مفید است).

در باب عام مولا می گوید: «اکرم کل عالم»، آن که به عموم ارتباط دارد، این کل عالم است و الاّ«اکرم زیدا» هم مانعی ندارد ولی با عموم ارتباط ندارد. این«کل عالم» چه می گوید؟ کلمۀ«کل» به عالم، اضافه شد. عالم در حقیقت لفظی است که دلالت بر طبیعت می کند. البته آن معنای اشتقاقی که در باب مشتق مطرح است را کنار بگذارید و الاّ ممکن است انسان بحث را روی رقبه پیاده بکند که هیچ عنوان اشتقاقی هم در آن مطرح نباشد.

لذا وقتی کلمۀ عالم را مطرح می کنیم، به عنوان طبیعت است که اگر الف و لام سر آن بیاید و بگوید: «اکرم العالم»، شما می گویید: معرّف به لام جنس شده. با اینکه لام جنس سر طبیعت درآمده و به واسطۀ لام جنیس، تعرّف پیدا کرده، عالم برای نفس طبیعت وضع شده، «دانا»؛ یعنی طبیعت دانا و ماهیت دانا. همان طوری که لفظ انسان برای ماهیتی به نام حیوان ناطق وضع شده، خود عالم بما هو عالم هم برای طبیعت وضع شده به طوری که اگر انسان کلمۀ عالم را بدون اینکه لفظ کل و اشباه ذلک سر آن درآمده باشد بشنود، ذهنش به همان ماهیّت عالم راه پیدا می کند. پس عالم یعنی طبیعه العالم، ماهیه العالم.

وقتی که کلمۀ«کل» سر طبیعت درآمد، «کل» دلالت بر تکثیر و تکثّر می کند، و ما می بینیم در نفس طبیعت عالم بما هو عالم، تکثری وجود ندارد. طبیعت که دارای تکثر نیست. پس این تکثری که اینجا به طبیعت عالم اضافه می شود، این اشارۀ به چیست؟ ناگزیریم بگوییم: این اشاره به مصادیق عالم است، اشاره به افراد عالم است، اشاره به آنهایی است که این طبیعت بر آنها منطبق می شود. این طبیعت با آنها اتحاد دارد.