سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 16 صفحه 209

بلا اشکال فرقی نمی کند. «اقیموا» در همان معنای خودش استعمال شده، صلاه هم در همان معنای خودش. فرقی نمی کند که مولا در مقام بیان باشد و«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» اطلاق داشته باشد یا نداشته باشد.

پس این در حقیقت این معنا را روشن می کند که مسأله اطلاق، مربوط به مقام دلالت و مربوط به مقام لفظ نیست بلکه با توجه به خصوصیاتی که در باب اطلاق معتبر است و تمامیت مقدمات حکمت، حکم عقل است. این اطلاق تا زمانی ثابت است، تا زمانی برای عبد در مقابل مولا، قابل احتجاج است که در مقابل آن، یک تقییدی تحقق پیدا نکند. اگر مولا در ضمن«لا تعتق الرقبه الکافره» تفهیم کرد که عتق رقبۀ کافره، محبوب و مطلوب من نیست، تا قبل از آمدن«لا تعتق الرقبه الکافره»، «اعتق الرقبه» برای عبد و برای مکلف، قابل احتجاج بود اما وقتی که این بیان«لا تعتق الرقبه الکافره» آمد، دیگر احتجاج عبد منقطع می شود. از نظر عقل، عبد نمی تواند به«أعتق الرقبه» احتجاج داشته باشد.

نقش«لا تعتق الرقبه الکافره» همین است که صلاحیت«اعتق الرقبه» را برای احتجاج عبد و استدلال عبد می گیرد. «اعتق الرقبه» تا قبل از آمدن«لا تعتق الرقبه الکافره» صلاحیت داشت، حالا دیگر صلاحیتش تمام می شود، دیگر حالت استمرار در او وجود ندارد.

امکان بیان بودن عام برای اطلاق

در اینجا می توانیم این مسأله را طرح بکنیم که اگر مولا به جای«لا تعتق الرقبه الکافره»، یک دلیل عامی را ذکر کرد که این دلیل عام، در بعضی از مصادیق با مصادیق این دلیل مطلق، اتحاد دارد، مورد اجتماع دارد، مادۀ اجتماع دارد مثل همان مثالی که اول مطرح کردیم. مولا می گوید: «لا تکرم فاسقا أو الفاسق»، بعد از مدتی می گوید: «اکرم کل عالم». محل بحث آنجایی است که شرائط اطلاق و مقدمات حکمت در«لا تکرم الفاسق» تمام بوده است. «لا تکرم الفاسق» در مقام اهمال و اجمال نبوده، از اول همۀ خصوصیات معتبرۀ در اطلاق در«لا تکرم الفاسق» وجود داشته است. حالا مولا در ضمن دلیل عام «اکرم کل عالم» را به دلالت لفظی برحسب آنچه که ما دیروز ذکر کردیم مطرح می کند، منتها دلالت اجمالی نه دلالت تفصیلی. تمام افراد عالم را شامل می شود حتی تیپ و گروه عالم فاسق، مشمول«اکرم کل عالم» است به دلالت وضعی لفظی اجمالی، نه تفصیلی که بگوید: «زید العالم، عمرو العالم بکر العالم». به آن نحو دلالت ندارد اما اشارۀ