سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 16 صفحه 212

مقدمات حکمت ثابت شده باشد، در مورد تعارض چه ترجیحی می توانید برای یکی از اینها نسبت به دیگری قائل بشوید؟ راه اثبات هر دو، مقدمات حکمت است. چه خصوصیتی دارد که مفهوم وصف بر مفهوم شرط تقدّم پیدا کند؟ یا مفهوم شرط بر مفهوم وصف تقدّم پیدا بکند؟ هردو از راه مقدمات حکمت ثابت شده اند و نسبت مقدمات حکمت به هر دو، علی السواء است. اینجا دیگر ترجیح معنا ندارد و تقدیم بلا ملاک خواهد بود.

اما بعضی از مفاهیم را از راه دلالت لفظیه قائل شده اند مثل اینکه اگر کسی فرضا قبول بکند که ادات شرط مثل«ان» و«اذا» و امثال ذلک از نظر لغت عرب برای دلالت بر علیّت منحصره وضع شده و معنای«ان جائک زید فاکرمه» این است که مجیء زید، علت منحصره است برای وجوب اکرام و این معنا برحسب وضع ثابت شده باشد و از راه دلالت لفظیه وضعی ثابت شده باشد کما اینکه بعضی ها ادعا کرده اند و در بعضی از مفاهیم هم بعید نیست که کسی ادعا بکند مثل آنجایی که کلمه«انما» و امثال ذلک در کار است که از آن تعبیر به مفهوم حصر می شود؛ یعنی آنجایی که ادات حصر به کار رفته مثل انما و امثال آن.

تقدّم مفهوم مستفاد از لفظ بر مفهوم مستفاد از اطلاق

اگر در این دو مفهوم متعارض، دلالت بر مفهوم در یکی از راه دلالت لفظی وضعی باشد و در دیگری از راه اطلاق و مقدمات حکمت باشد، روی همان ملاکی که در تعارض مطلق و عام گفتیم و عام را بر مطلق مقدّم داشتیم و تقیید را بر تخصیص ترجیح می دادیم، باید اینجا بگوییم: اگر یک مفهومی از راه دلالت لفظی وضعی ثابت شد، مثل مفهوم حصر و مثل مفهوم شرط بنابر اینکه راه مفهوم شرط، دلالت کلمۀ«ان» از راه وضع واضع باشد، پیداست که این بر آن مفهومی که از راه مقدمات حکمت می خواهد ثابت شود، تقدّم دارد. برای اینکه گفتیم: کاربرد مقدمات حکمت تا زمانی است که در مقابل مولا، یک دلیل برخلاف نداشته باشد چه این دلیل به صورت منطوق باشد یا به صورت مفهومی که از راه دلالت وضعی ثابت شده باشد یا به صورت عموم باشد که در تعارض مطلق و عموم مطرح گردید. لذا با وجود مفهومی که مفهوم بودنش به دلالت وضعی ثابت شده، نوبت به مفهومی که از راه مقدمات حکمت و اطلاق ثابت شده نمی رسد.