سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 16 صفحه 213

روی همان ملاکی که ما در تقدّم عام بر مطلق و تقدّم تقیید اطلاق بر تخصیص عام ذکر کردیم.

نکتۀ دیگر که خاتمه این بحث است این است البته قبلا یک حرفی هست که باید مورد دقت واقع بشود. در باب مطلق با این معنایی که ما برای مطلق ذکر کردیم، آیا مطلق انواع متعدده دارد؛ یک مطلقی داریم به نام مطلق شمولی و یک مطلقی داریم به نام مطلق بدلی؟ در«اعتق الرقبه» به لحاظ اینکه یک عتق رقبه بیشتر وجود ندارد، اینطور نیست که برای مکلف واجب باشد هر رقبه ای را آزاد بکند بلکه یک رقبه که آزاد شد، کافی است.

بگوییم: این اطلاقش، اطلاق بدلی است اما در«اکرم العالم» که معنایش این است که این طبیعت باید اکرام بشود یعنی هر عالمی در حقیقت وجوب اکرام دارد، بگوییم: اینجا اطلاقش، اطلاق شمولی است و در حقیقت برای اطلاق، ما دو نوع تصور بکنیم: یکی اطلاق شمولی و یکی اطلاق بدلی. آیا این شمولیّت و بدلیّت به عنوان دو نوع از اطلاق می تواند مطرح باشد؟

عدم شمولیت و بدلیت برای اطلاق

این معنایی که ما برای اطلاق ذکر کردیم اصلا شمولیت و بدلیت در آن نیست. آنکه شما می گویید: اطلاق شمولی، چه چیزی شمول دارد؟ رقبه، عالم. مگر عالم، طبیعت نیست؟ مگر عالم، ماهیت نیست؟ در ماهیت که شمول نیست. انسان، حیوان ناطق است.

کجای معنای انسان، شمول است؟ کجایی ماهیت انسان، شمول است؟ این که شما در باب عام، مسأله شمول را ملاحظه می کردید، به لحاظ این بود که یک لفظی به ماهیت اضافه می شد به نام کلمۀ«کل» و«کل» دلالت بر تکثیر داشت. آن تکثیر بود که مسألۀ شمول را مطرح می کرد. آن تکثیر بود که دلالت بر افراد را مطرح می کرد و الاّ اگر ما باشیم و کلمۀ رقبه و کلمۀ عالم و امثال ذلک، شمول را از کجای این استفاده بکنیم؟ این چه ارتباطی به مسأله شمول دارد؟ معنای اطلاق این است که مولا و متکلم با توجه به مقدمات حکمت، این ماهیت را تمام الموضوع برای حکم خودش قرار داده، تمام المتعلق حکم خودش قرار داده، چه را؟ ماهیت را، طبیعت را. طبیعت عبارت از«حیوان ناطق» است. کجای«حیوان ناطق» شمول در کار است؟

پس چه فرقی می کند بین آنجایی که«اکرم العالم» بگوید و یا«اعتق الرقبه» بگوید؟ هر