سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 16 صفحه 244

تخصیص و تقیید، تقیید را مقدّم داشتید، اینجا هم باید تقیید را مقدم بدارید. و معنای اینکه تقیید را مقدّم بداریم این است که نسخ را بر تخصیص مقدّم بداریم، یعنی در دوران بین تخصیص و نسخ، قائل به نسخ شویم، «لانّ النسخ تقیید» و در دوران بین تقیید و تخصیص، تقیید بر تخصیص تقدّم دارد. آیا مسأله به همین صورت است؟ یا اینکه اینجا یک خصوصیتی دارد. آنجا یک ملاکی داشت که آن ملاک در اینجا وجود ندارد و ما اینجا نمی توانیم تقیید را بر تخصیص مقدّم بداریم؟

تفاوت محل بحث با مسأله دوران امر بین تخصیص و تقیید

خصوصیتی که در اینجا وجود دارد این است: در مسألۀ دوران بین تخصیص و تقیید، بین عام و اطلاق، تنافی و تعاند بود، بین دلیل عام با دلیل مطلق، معارضه بود. آنجا نسبتشان عموم و خصوص من وجه بود که ما این مسأله را مطرح می کردیم. یک دلیل می گفت: «اکرم العلماء» بطور عام، یک دلیل می گفت: «لا تکرم الفاسق» نه فاسق از علماء.

این دو دلیل در عالم فاسق که مادۀ اجتماعشان بود، تعارض می کردند. اطلاق«لا تکرم الفاسق» می گفت: عالم فاسق هم نباید اکرام شود. عموم«اکرم العلماء» می گفت: عالم فاسق وجوب اکرام دارد. پس بین اطلاق و عموم در عالم فاسق دعوا و جنگ بود، او می خواست حکم خودش را پیاده کند، اطلاق هم می خواست حکم خودش را پیاده کند.

او بعمومه عالم فاسق را واجب الاکرام کند، این باطلاقه عالم فاسق را محرّم الاکرام کند.

پس یک طرف، دلیل عام واقع می شد، یک طرف هم دلیل مطلق.

آنجا با مقدماتی که دربارۀ کلی اطلاق عرض کردیم، گفتیم: همیشه اطلاق به عنوان یک دلیل لفظی مطرح نیست، اطلاق به عنوان یک دلیل عقلی مطرح است، و لذا اسم مقدماتش را مقدمات حکمت می گذارند، یعنی مقام حکمت مولا یک چنین اقتضایی دارد. پس دلالت اطلاقی، دلالت غیر لفظی است، و عبد تا مادامی می تواند به اطلاق کلام مولا در مقابل مولا احتجاج کند که مولا در مقابل این مطلق، خودش دلیلی ارائه نکرده باشد، اما اگر مولا خودش در مقابل این مطلق، دلیل ارائه کرد دیگر عبد چه حقّی دارد که به اطلاق کلام مولا تمسک کند؟ و گفتیم: دلیل عام می تواند به عنوان یک دلیل در مقابل مطلق از ناحیۀ مولا ارائه شود، یعنی مولا به عبد بگوید: مگر من نگفتم: «اکرم کل عالم»؟ مگر به دلیل لفظی عام وجوب اکرام کل عالم را به تو ابلاغ نکردم؟ تو دیگر حق