سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 16 صفحه 275

اظهر و ظاهر ذکر شده که تصادفا این مورد خیلی ثمرۀ عملیه دارد و شاید اصلا یک تحوّلی در فقه به وجود بیاورد و آن این است که در مواردی که ما به حسب ظاهر، معاملۀ اطلاق و تقیید می کردیم که موارد اطلاق و تقیید این طوری که در بحث اطلاق و تقیید ملاحظه فرمودید گاهی مطلق و مقیّد متخالفین هستند، یک دلیل می گوید: «اعتق رقبه» یک دلیل می گوید: «لا تعتق رقبه کافره» گاهی هم مطلق و مقید هر دو مثبت هستند، منتها همان طوری که آنجا ذکر شد از راه وحدت حکم که وحدت حکم گاهی از راه وحدت سبب استفاده می شود، می فهمیم که یک حکم بیشتر اینجا وجود ندارد. مثل اینکه دلیل می گوید: «ان ظاهرت فاعتق رقبه» دلیل دیگر می گوید: «ان ظاهرت فاعتق رقبه مؤمنه».

شما می دانید که در مورد ظهار، دو حکم وجود ندارد. یک حکم وجوبی متعلق به عتق تحقق دارد. آن دلیل می گوید: آن حکم عبارت از وجوب عتق مطلق رقبه است، این دلیل می گوید: آن حکم، وجوب عتق رقبۀ مؤمنه است. یکی از مواردی که مسألۀ حمل مطلق بر مقیّد مطرح است، همین مثال است، اینجایی که مطلق و مقیّد مثبتین هستند، ولی در عین حال روی وحدت حکم، مسألۀ اطلاق و تقیید مطرح است. این را تقریبا تا به حال به صورت یک اصل مسلّمی می دانستیم و با آن برخورد می کردیم.

لقائل ان یقول: این دلیلی که می گوید: «ان ظاهرت فاعتق رقبه» و دلیل دوم که می گوید: «ان ظاهرت فاعتق رقبه مؤمنه» شما چرا حمل مطلق بر مقیّد می کنید؟ راه دیگری وجود دارد. راهش این است که این«ان ظاهرت فاعتق رقبه مؤمنه» امرش حمل بر استحباب بشود به لحاظ اینکه عتق رقبۀ مؤمنه افضل الفردین است یعنی تکلیف عتق الرقبه است و بین مؤمنه و کافره فرقی نمی کند اما اگر شما رقبۀ مؤمنه را انتخاب کردید، افضل فردین در این رابطه است. مثل اینکه یک دلیل می گوید: «أَقِیمُوا الصَّلاهَ» یک دلیل هم می گوید: «صلّوا فی المسجد» چطور آنجا اطلاق و تقیید را مطرح نمی کنید؟ می گویید: «أَقِیمُوا الصَّلاهَ» به اطلاق خودش باقی است، می خواهد این نماز در مسجد باشد، در خانه باشد، در حمام باشد. «صلّ فی المسجد» امر استحبابی است و صلوه در مسجد را به عنوان افضل افراد صلوه از نظر مکان، دلالت می کند لذا نمی آیید بین«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» و«صلّ فی المسجد» معامله اطلاق و تقیید بکنید. پس چرا در«فان ظاهرت فاعتق رقبه» با«ان ظاهرت فاعتق رقبه مؤمنه» این معامله را نمی کنید؟ اینجا هم همین حرف را بزنید.