سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 16 صفحه 293

از کجا آمده که با عام مقابله و معارضه داشته باشد؟ پس چه کنیم اینجا؟

ایشان می فرمایند: راه این است که اصلا عام را کنار بگذاریم. عام را از مسألۀ تعارض بیرون ببریم، بگوییم: معارضه، بین خود این دو مخصّص است. اصلا عام از طرف تعارض خارج است. شما بگویید: بین نفس این دو مخصّص چه معارضه ای وجود دارد؟ یکی صدی پنجاه افراد عام را خارج می کند، یکی هم صدی پنجاه دیگر را خارج می کند.

بین خود این دو چه تعارضی تصور می کنید؟

تشابه محل بحث به اجرای اصل در اطراف علم اجمالی

در اطراف علم اجمالی اگر علم اجمالی داشته باشید به اینکه احد الانائین نجس است درحالی که حالت سابقۀ هر دو طهارت است، اگر دو استصحاب طهارت می خواست جریان پیدا بکند، شما می گفتید: بین این دو استصحاب طهارت، معارضه هست زیرا استصحاب طهارت این اناء می گوید: «هذا الاناء طاهر» استصحاب طهارت آن اناء هم می گوید: «ذلک الاناء طاهر». مگر«هذا الاناء طاهر» با«ذلک الاناء طاهر» قابل جمع نیستند؟ ارتباطی باهم ندارد. آنجا گفتید که اسم این تعارض، تعارض بالعرض است.

همان طوری که مرحوم آخوند(ره) مطرح کرده اند و ما هم در همین استصحابات متعارضه تفصیلا مطرح کردیم، ما دو جور تعارض داریم: یک تعارض بالذات. مثلا یک روایت می گوید: نماز جمعه واجب است، روایت دیگر می گوید: نماز جمعه واجب نیست. اینها بالذات باهم متعارض هستند. بالذات قابل جمع نیستند. ما نمی توانیم نماز جمعه را هم محکوم وجوب قرار بدهیم و هم محکوم عدم وجوب. اسم این، تعارض بالذات است.

اما یک تعارضی داریم که از آن به تعارض بالعرض تعبیر می کردیم. معنای تعارض بالعرض این است که فی نفسه بین این دو دلیل متعارض، بین این دو استصحاب متعارض، اختلافی نیست. فی نفسه نسبت به یکدیگر اثبات و نفی ندارند. این اثبات نمی کند چیزی را که دیگری نفی بکند، دیگری اثبات نمی کند چیزی را که این نفی بکند.

اما برای یک امر خارجی ما نمی توانیم به این دو استصحاب اخذ بکنیم، برای اینکه ما علم اجمالی به نجاست احد الانائین داریم و این علم اجمالی برای اخذ به هر دو استصحاب سدّ راه ما است. می گوییم: نمی شود هر دو را اخذ کرد. شما با استصحاب