سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 16 صفحه 294

می خواهید بگویید: هر دو طاهر است، درحالی که علم اجمالی من می گوید: یکی نجس است. نمی شود به هر دو اخذ کرد. این علم اجمالی، یک معارضۀ تبعیه و معارضۀ عرضیه بین این دو استصحاب در اطراف علم اجمالی ایجاد می کند. و لذا شما می گویید که اصول در اطراف علم اجمالی متعارضند. این که شما تعبیر به تعارض می کنید، این تعارض بالذات نیست بلکه تعارض بالعرض است.

در ما نحن فیه هم مسأله به همین صورت است زیرا اگر این دو مخصّص فی نفسه ملاحظه بشوند هیچ کدام دیگری را نفی نمی کند، اولی می گوید: من به تو چه کار دارم؟ من می خواهم صدی پنجاه افراد عام را خارج کنم، به کسی هم کاری ندارم. دومی هم می گوید: من به شما کاری ندارم، من هم می خواهم صدی پنجاه دیگر را خارج کنم. من با تو معارضه ای ندارم. از نظر اثبات و نفی مسأله اینطور نیست که هرکدام مکذّب دیگری باشد، و آنچه را که دیگری اثبات می کند این، نفی بکند. پس فی نفسه بین این دو هیچ گونه تعارض ذاتی وجود ندارد. اما همان طوری که در اطراف علم اجمالی، آن علم اجمالی بود که یک معارضۀ عرضی بین اینها القا می کرد، اینجا هم این ما می بینیم اگر بخواهیم به هر دوی اینها اخذ بکنیم«یقع العام بلا مورد» یا«یتحقق التخصیص المستهجن». یکی از این دو تالی فاسد، مقابل این دو مخصّص قرار گرفته لذا ما نمی توانیم به هر دو اخذ بکنیم، برای اینکه اخذ به هر دو این مشکله را بوجود می آورد، این تالی فاسد را محقق می کند. با اینکه بین این دلیل مخصّص من حیث الذات و من حیث انفسهما هیچ گونه معارضۀ ذاتی وجود نداشت اما این تالی فاسدها باعث می شود که یک معارضۀ عرضی بین اینها تحقق پیدا بکند. یعنی حالا این دو مخصّص باهم متعارض شدند.

همان طوری که دو استصحاب در اطراف علم اجمالی موردشان هیچ ربطی به هم ندارد، این در این اناء جریان دارد، آن در اناء دیگر جریان دارد، اما علم اجمالی بین اینها ایجاد تعارض کرد یعنی تعارض بالعرض، اینجا هم همین مشکله این تعارض را به وجود می آورد، بین مخصّصین القاء تعارض بالعرض می کند. نتیجه این می شود که ما بگوییم: «التعارض بین المخصّصین» اما عام چطور؟ عام از طرف تعارض خارج است و کنار واقع شده. دعوای بالعرض بین این دو است و مسأله ای با عام ندارند. پس اینجا یک معارضۀ عرضیه بین المخصّصین تحقق پیدا می کند.