سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 16 صفحه 296

بالعرض را، اگر این حرف را زدیم، نتیجۀ این می شود که مخصّص اول و مخصّص دوم که بینشان تعارض بالعرض تحقق دارد از موضوع اخبار علاجیه خارج هستند.

پس چه باید بکنیم؟ آیا به همان قاعدۀ عقلیه و حکم عقل رجوع کنیم. حکم عقل چیست؟ مقداری در باب استصحاب بحث کردیم و اینجا هم بحث می کنیم. آیا حکم عقل در خبرین متعارضین تساقط است؟ یا حکم عقل در خبرین متعارضین تخییر است؟

مقتضای حکم عقل در خبرین متعارضین

اگر ما حکم عقل را در خبرین متعارضین، تساقط تشخیص دادیم معنایش این است که این دو مخصّص هر دو باید بساطشان را جمع کنند و بروند سراغ کارشان، اما اگر قائل شدیم حکم عقل در خبرین متعارضین، تخییر است، اینجا مجتهد مخیّر است بین اینکه مخصّص اول را اخذ بکند و عام را به آن تخصیص بزند و یا مخصّص دوم را اخذ کند و عام را با مخصّص دوم تخصیص بزند.

عمدۀ مطلب این است که آیا حکم عقل در متعارضین، تخییر است یا تساقط؟ و فرقی نمی کند که تعارضشان بالذات باشد یا بالعرض. بالاخره عقل می گوید: نمی توانیم به هر دو مخصّص اخذ کنیم و بین آن دو را جمع کنیم. نمی توانیم هر دو را به عنوان مخصّص در مقابل عام مطرح کنیم. اگر حکم عقل عبارت از تساقط بود، هر دو کنار می روند و اگر حکم عقل تخییر بود، یکی از دو مخصّص اخذ می شود.

از توضیح و تقریب من راجع به بیان امام بزرگوار روشن شد که بیان ایشان قابل قبول است و فرمایش شیخ بزرگوار و محقق نائینی و دیگران در این رابطه به نظر خیلی تام نمی آید.

(سؤال... و پاسخ استاد:) ما که می گوییم عام را کنار بگذارید به معنای این نیست که عام را نادیده بگیرید به معنای این است که از طرف تعارض خارج است، از طرف دعوا خارج است. دعوا بین این دو مخصّص است. مثلا یک کسی روی فرشی نشسته می گوید: این فرش مال من نیست. زید می گوید: مال من است، عمرو هم می گوید: مال من است. اولی می گوید: ما خارج هستیم شما خودتان حل کنید، مال هرکدام است بردارد. معنای خروج عام از معارضه این است که عام طرف دعوا نباشد. طرف دعوا این دو مخصّص هستند، برای اینکه نمی شود بین این دو را جمع کرد.