سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 16 صفحه 30

ترجیحی وجود داشته باشد، قاعده، اقتضای اخذ به ذی الترجیح را دارد؟

برای روشن شدن مطلب، لازم است مقدمتا مسألۀ دیگری را ذکر کنیم تا موضوع بحث در مسألۀ تعارض استصحابین معلوم شود. آن بحث مقدمی، عبارت از این است که آیا اصول عملیه، و منها الاستصحاب در اطراف علم اجمالی جریان دارد یا نه؟ مثلا دو اناء طاهر داریم، بعد علم اجمالی پیدا کردیم به نجاست احد الانائین، اولین بحثی که اینجا مطرح می شود این است که آیا استصحاب طهارت فی نفسه در اینجا جاری هست یا نه؟ آیا در اطراف علم اجمالی، قاعدۀ طهارت جریان دارد یا نه؟ و به طور کلی آیا در اطراف علم اجمالی، اصول عملیه و منها الاستصحاب جاری است یا نه؟ سه قول از محققین و اعلام در اینجا مطرح است.

لزوم تناقض از جریان اصول عملیه در اطراف علم اجمالی

مرحوم شیخ انصاری(اعلی الله مقامه الشریف) استاد الکل، معتقدند اصول عملیه و استصحاب در اطراف علم اجمالی جریان پیدا نمی کند به این دلیل اینکه ادله و روایات استصحاب از نظر مقام اثبات و دلالت، از اینکه اطراف علم را شامل شود قصور دارد برای اینکه در مدلول آن ادله، تناقض لازم می آید. معمولا در روایات استصحاب، دو جمله مطرح است: یکی«لا تنقض الیقین بالشک» و دیگری«و لکن تنقضه بیقین آخر».

مثلا یقین دارید که حالت سابقه این دو ظرف، طهارت است، بعد از علم اجمالی به نجاست احد انائین اگر در هر دو، استصحاب جاری کردید درست است که به«لا تنقض الیقین بالشک» عمل کرده اید، اما اگر علم اجمالی به انتقاض حالت سابقه در یکی دارید پس«و لکن تنقضه بیقین آخر» را چه می کنید؟ وقتی که یقین دارید که یکی از دو طهارت به نجاست تبدل پیدا کرده و حالت سابقۀ آن منتقض شده است چگونه استصحاب را جاری می کنید؟ جملۀ اول دلالت دارد که استصحاب در هر دو جاری است و جملۀ دوم می گوید: جاری نیست، چه کنیم؟

راه رفع تناقض به نظر ایشان منحصر در این است که بگوییم: «لا تنقض» از نظر دلالت، قصور دارد و حجیت استصحاب را در اطراف علم اجمالی اثبات نمی کند و الا «یلزم التناقض فی الدلیل بحسب مقام الاثبات». لذا مرحوم شیخ، استصحاب در اطراف علم اجمالی را به طور کلی(یعنی در هر دو فرض) حجّت نمی دانند.