سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 16 صفحه 352

متعارضین بالعرض هم می شود؟ یا اینکه اگر ما در عام و خاص من وجه با اینکه تعارضشان در مادۀ اجتماع، یک تعارض ذاتی و تعارض نفسی بود مع ذلک گفتیم:

مشمول اخبار علاجیه نیست، اینجا در حقیقت به طریق اولی باید این مسأله را قائل بشویم؛ یعنی عرف وقتی که به این دو روایت برخورد می کند، ولو اینکه به آن علم اجمالی هم توجه داشته باشد ولو اینکه آن علم اجمالی هم مدنظرش باشد، نمی گوید:

این دو باهم اختلاف دارند؟ اگر گفت: اختلاف دارند از آنها می پرسند که چرا اختلاف دارند؟ این می گوید: نماز ظهر واجب است، آن هم که می گوید: نماز جمعه واجب است.

این که می گوید: نماز ظهر واجب است مفهوم که ندارد، فقط می گوید: «صلاه الظهر واجبه»، آن هم که می گوید: «صلاه الجمعه واجبه»، مفهوم ندارد معنایش این است که «صلاه الجمعه واجبه»، «فأین التعارض؟» چه تعارضی بین اینها وجود دارد؟

لذا اگر ما در عامین من وجه، قائل شدیم به اینکه اخبار علاجیه عامین من وجه را نمی گیرد، اینجا به طریق اولی باید این معنا را قائل بشویم اما اگر آنجا قائل شدیم به اینکه اخبار علاجیه«متعارضین بالعموم و الخصوص من وجه» را می گیرد آن طوری که محقق نائینی(ره) اختیار فرمودند، آیا لازمه اش این است که تعارض«بالعرض» را هم شامل بشود؟ نه، برای اینکه در تعارض بالعرض بین الدلیلین منافاتی نیست. به قول مرحوم آخوند به حسب دلالت و مقام اثبات منافاتی وجود ندارد و اینکه ما این را جزو تعارض می شناسیم، این یک اصطلاحی است و الاّ به حسب نظر عرف و عقلا، تعارضی بین این دو روایت وجود ندارد.

بررسی شمول اخبار علاجیه در اقسام دیگر تعارض بالعرض

همین طور آن قسم دیگر تعارض بالعرض؛ چون تعارض بالعرض دو قسم داشت:

یک قسمش وجود علم اجمالی به کذب، موجب تعارض بالعرض بود. قسم دیگر: مسألۀ علم اجمالی مطرح نبود بلکه یک عامی داشتیم، دو تا دلیل مخصّص بدون اینکه هیچ مسألۀ علم اجمالی در کار باشد لکن ملاحظه می کردیم که اگر بخواهیم این دو مخصّص را، هر دو را مخصّص عام قرار بدهیم، تخصیص اکثر مستهجن لازم می آید. نمی شد هر دو عنوان مخصّصیّت پیدا بکنند و ما معتقد شدیم که در اینجا بین المخصّصین، یک تعارض بالعرضی تحقق پیدا می کند و منشأ این تعارض بالعرض، یکی وجود عام است