سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 16 صفحه 358

حتما باید انتخاب کنید؟ آیا عقل این را می گوید؟ یا عقل در اینجا حکم به تساقط می کند، می گوید: هر دو را باید کنار گذاشت، به هیچ کدام نباید ترتیب اثر داد و وجود این دو خبر با وصف تعارض و وصف تکافؤ نسبت به مدلولشان کالعدم است؟ کدام یک از اینهاست؟ آیا مقتضای عقل، تساقط است یا مقتضای عقل، تخییر است؟ که معنای تخییر این است که شما ملزم هستید که یکی از این دو خبر را اخذ کنید منتها در انتخاب، آزادید یا خبر دال بر وجوب باید اخذ شود، یا خبر دال بر تحریم باید اخذ شود.

مقتضای حکم عقل در باب خبرین متعارضین

ظاهر این است که مقتضای حکم عقل، تساقط است یعنی هیچ کدام از این دو خبر نسبت به مفاد خودشان اعتبار ندارند، هیچ کدام حجّیت ندارند، چرا؟ به دو دلیل: یک دلیل این است که شما می گویید: عقلا خبر را به عنوان طریقیت و کاشفیت از واقع معتبر می دانند و به آن اعتماد می کنند، پس وصف عنوانی خبر، همان ارائۀ واقع و کشف از واقع است. آیا اینجا که بینشان تعارض وجود دارد و هر دو هم در صفّ واحد هستند، از نظر طریقیت و کاشفیت چه کاره هستند؟ مثل اینکه شما یک مقصد معیّنی دارید، نمی دانید راه رسیدن به این مقصد، کدام راه است، آیا از طرف جنوب به مقصد می رسید یا از طرف شمال؟ اگر یک آدم ثقه ای بگوید: آقا! راه شما راه جنوب است، قولش کاشفیت دارد و باید به آن ترتیب اثر داد، اما اگر ثقۀ دیگری گفت: نه، راه شما راه شمال است نه راه جنوب، عقل در اینجا چه می گوید؟ یکی می گوید: از طریق جنوب به آن مقصد مشخص می رسید، دیگری می گوید: از طریق شمال به مقصد مشخص می رسید، عقل می گوید: یکی را انتخاب کن؟ چه مزیتی دارد که انتخاب شود؟

مسألۀ تخییر در جاهای دیگر است که آدم فکر می کند مشابه اینجاست، مثل اینکه انسان، یک مقصد مشخصی دارد اما این مقصد مشخص دو طریق دارد. انسان وقتی می خواهد به این مقصد برسد به صورت تخییر یکی را انتخاب می کند، اما هر دو انسان را به مقصد می رساند، «لنا طریقان یوصلان الی الواقع» ما هم می خواهیم به واقع برسیم، یکی را انتخاب می کنیم و به واقع می رسیم اما در ما نحن فیه مسأله اینطور نیست. در ما نحن فیه احد الطریقین ما را به واقع می رساند«و الطریق الاخر» ما را از واقع منحرف می کند. هیچ علامت مشخصه ای ندارد، هیچ رجحان و مزیتی ندارد. جمع بین طریقین هم