سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 16 صفحه 360

بگوییم: روایت زراره حاکی است؟ چه خصوصیتی در زراره است فرضا که در محمد بن مسلم نیست. روایت محمد بن مسلم حاکی است؟ چه خصوصیتی در محمد بن مسلم است که در روایت زراره وجود ندارد؟

شما مسأله را مقایسه کنید با آنجایی که یک راوی در یک مورد، دو خبر متعارض داشته باشد، چطور انسان آنجا گیج و گم می شود، آنجایی هم که زراره و محمد بن مسلم یکی می گوید: راه این است، یکی می گوید: راه آن است، مثل اینکه فرضا یکی در یک مسألۀ اعتقادی گرفتار شده است، به یک کسی مراجعه می کند می گوید: راهت این است، به دیگری مراجعه می کند می گوید: نخیر راهت ضد آن است، هر دو ملاّ، مدرس در سطح هم، هیچ گونه ترجیحی هم ندارند، آیا اینجا چه می کند؟ می گوید: متأسفانه دست ما خالی است. ما به واقع، راه پیدا نکردیم برای اینکه زید می گوید: راه این است، عمرو می گوید: راه غیر از این است. پس راهی به واقع برای این باز نشده است.

عدم جواز مؤاخذه در صورت تعارض خبرین

مسألۀ مؤاخذه هم به همین کیفیت است. مولا باید در مقابل عبد، حجّت داشته باشد تا مؤاخذه کند و الا اگر حجّت نداشته باشد به چه چیز می تواند عبد را مؤاخذه بکند؟ برای اینکه مقتضای برائت این است که نماز جمعه واجب نیست. اگر نماز جمعه بخواهد واجب باشد و مولا گریبان عبد را بگیرد و در مقابل چوب و فلک را فراهم کند، سه شرط دارد: شرط اوّلش این است که اولا خود مولا وجوب نماز جمعه را بیان کرده باشد، نه اینکه وجوب نماز جمعه در قلب مولا باشد، در دفتر مولا باشد، باید بیان کرده باشد.

شرط دوم این است که بیان باید واصل به عبد شده باشد. اگر مولا بیان کرده است لکن به هیچ وجه این بیان به گوش عبد نرسیده است، و به آن طرق معهودۀ متعارفه راهی برای رسیدن به عبد پیدا نشده است، گرچه مولا بیان کرده است، آیا این بیان با فرض عدم وصول الی المکلف برای مولا حجّت درست می کند؟ برای مولا صحه المؤاخذه درست می کند؟ یا اینکه علاوۀ بر بیان باید بیان«واصل الی المکلف» باشد. البته معنای واصل، این نیست که وظیفۀ مولا باشد که تک تک را برساند، بلکه به آن نحوی که قاعدتا و معمولا بیان می شود به همان نحو بیان شده است. مثل اینکه اگر به کتاب وسائل مراجعه می کرد می دید که در کتاب رسائل چند تا روایت دارد که نماز جمعه واجب است، اما اگر