سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 16 صفحه 365

که آیا خبرین در نفی ثالث، مؤثّر است یا احد خبرین در نفی ثالث مؤثر است؟ هیچ کدام اثر ندارد، آنکه اثر دارد، علم شماست«بعدم کون صلاه الجمعه مستحبه» برای اینکه یقین دارید این نماز یا واجب است یا حرام.

خصوصیت خبرین متعارضین نسبت به نفی ثالث

پس محل این بحثی که ما مطرح می کنیم، باید دو خصوصیت داشته باشد: یکی اینکه ثالثی باشد که ما بخواهیم برای نفی آن، دلیل پیدا بکنیم و یکی اینکه نفی آن ثالث هم استناد به علم شما نداشته باشد بلکه در رابطه با خبرین باشد و این در آنجایی است که شما با دو روایت برخورد می کنید، احتمال ثالث هم می دهید، علم اجمالی هم ندارید به اینکه یکی از این دو روایت، مطابقت با واقع دارد بلکه احتمال می دهید که هر دو، مطابق با واقع باشد هم روایت دالّ بر وجوب و هم روایت دالّ بر حرمت.

حالا که محل بحث مشخص شد، در دو جهت و دو مقام بحث واقع می شود: یک مقام این است که آیا در اینجا نفی ثالث مطرح است یا نیست؟ ما حجّت بر نفی ثالث داریم یا نداریم؟ اگر کسی گفت: ما اصلا نفی ثالث را قبول نداریم و در این مثالی که عرض شد، دلیلی بر نفی استحباب نداریم، دیگر نوبت به مقام ثانی بحث ما نمی رسد. اما اگر کسی در مقام اول، نفی ثالث را پذیرفت، آن وقت نوبت به بحث دوم می رسد که آیا این نفی ثالث به چه چیزی تحقق پیدا می کند و دلیل بر نفی ثالث چیست؟ اینجاست که بین مرحوم محقق خراسانی(ره) و مرحوم محقق نایینی(ره) اختلاف است.

دلالت مجموع خبرین متعارضین بر نفی ثالث از نظر محقق نائینی(ره)

مرحوم محقق نائینی معتقد هستند که دلیل بر نفی ثالث، مجموع خبرین متعارضین است. هر دو خبر در نفی ثالث نقش دارند، نه به طور استقلال بلکه به صورت اشتراک. اما مرحوم محقق خراسانی معتقد هستند که نفی ثالث بین یکی از این دو خبر غیر معیّن، تحقق پیدا می کند. آن یکی این خصوصیت را دارد. این دو روایتی که یکی می گوید:

واجب است و یکی می گوید: نماز جمعه حرام است، درست است که ما علم اجمالی به صدق یکی از این دو نداریم بلکه احتمال می دهیم که هر دو مخالف با واقع باشد اما علم اجمالی به کذب یکی از این دو تا داریم. این مقدار مسلّم است که این دو روایتی که یکی