سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 16 صفحه 366

می گوید: نماز جمعه واجب است و دیگری می گوید: نماز جمعه حرام است، قطعا یکی دروغ و مخالف با واقع است اما نه به این معنا که آن یکی قطعا موافق با واقع است، آن هم ممکن است مخالف باشد اما مخالفت مجموع با واقع، احتمالی است، اما مخالفت یکی با واقع، قطعی است.

لذا مرحوم آخوند می فرماید: این دو روایت که مشخّص هم ندارد، غیر معیّن است.

آن که مسلّما با واقع مخالف است و شما نمی شناسید، در نفی ثالث، اثری ندارد اما آنکه احتمالا موافق با واقع است و قطع به مخالفتش ندارید، او«حجّه علی نفی الثالث، دلیل علی نفی الثالث». پس این دو روایت با اینکه علم اجمالی به صدق، در یکی حتی وجود ندارد اما در عین حال، اینها باهم فرق می کنند، نه فرقی که ما بتوانیم انگشت بگذاریم بگوییم: این روایت این طور است و آن روایت این طور اما به صورت ابهام و چشم بسته. قطعا یکی از این دو، مخالف با واقع است و دیگری«محتمل المطابقه للواقع» است. آن محتمل المطابقه غیرمشخص، مؤثّر در نفی ثالث است.

پس دو مقام شد: یک مقام این که نفی ثالث اصولا مطرح است یا نه؟ «لقائل أن یقول»: اصلا نفی ثالث را قبول نداریم که دلیلش را عرض می کنیم. «اما اذا قلنا بنفی الثالث یقع الکلام فی المقام الثانی» و اینکه آیا نافی ثالث و دلیل بر نفی ثالث هر دو خبر هستند«کما یقول به المحقق النائینی قدس سره او احد الخبرین»، نه احد الخبرین به نحو تخییر، نه احد الخبرین به نحو مساوی، آن که«محتمل المطابقه مع الواقع» است در حالی که برای شما غیرمشخص هم هست لکن غیرمشخص بودن، نتیجه اش این است که در مدلول مطابقی، دست شما از آن کوتاه است اما در مدلول التزامی که عبارت از نفی استحباب است، به قوّت خودش باقی است. در مقام اول، ما این دو مقام را با یک مسأله مطرح می کنیم و آن این است که مرحوم محقق نائینی یک«ان قلت» و توهمی را مطرح کرده و در جواب آن، مطلبی ذکر کرده اند که مجموع این«ان قلت» و جواب آن، هر دو مقام را روشن می کند؛ یعنی ما در رابطۀ با مقام اول، یک جهت از کلام مرحوم محقق نائینی را می پذیریم و جهتی که مربوط به مقام دوم است، مورد مناقشه واقع می شود.

سقوط خبرین متعارضین در مدلول التزامی

کلام ایشان این است که اگر کسی این طوری فکر بکند که خبرین متعارضین، این دو