سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 16 صفحه 373

دلالت لفظیه شمرده اند و دلالت التزامیه به عنوان یکی از اقسام دلالات لفظیه در منطق معرفی شده است اما ببینیم مسأله در دلالت التزامیه چگونه است؟ وقتی که مثلا هیأت افعل دلالت بر وجوب می کند و گفت: «صلّ صلاه الجمعه یوم الجمعه»، لازمه وجوب، عدم استحباب است. ما چگونه می توانیم این عدم استحباب را با صیغه افعل و هیأت افعل به عنوان دلالت لفظیه، بین لفظ و بین عدم الاستحباب ارتباط بدهیم؟ بین لفظی که به تعبیر کلی«وضع فی اللغه للملزوم» و می خواهیم مسأله دلالت بر لازم را در اینجا مطرح بکنیم. این دلالت بر لازم با لفظی که«وضع للملزوم»، چه ارتباطی پیدا می کند؟ این لازم که خارج از«ما وضع له» است هیچ ارتباطی به«ما وضع له» ندارد.

اگر بخواهیم باب مجاز را در اینجا پیاده بکنیم، در باب مجاز دو نکته وجود دارد: یک نکته این است که ما در باب مجاز، شبیه همان مطلبی که سکاکی در باب استعاره به عنوان حقیقت ادعائیه مطرح می کرد، را مطرح می کنیم البته نه عین مطلب سکاکی بلکه با مسأله سکاکی فرق هایی دارد. شبیه همان مطلب را ما در کلی مجازات معتقد هستیم. معتقد هستیم که وقتی تعبیر می شود فلان کس حاتم است. لطافت این تعبیر در چیست؟ شما می گویید: لفظ موضوع للحاتم را در این شخص استعمال کردم؟ لفظ موضوع للحاتم در سنگ هم استعمال بشود، لطافتی ندارد. آن عظمتی که برای حاتم وجود دارد در رابطه با موضوع له لفظ حاتم است که آن مسمّای به حاتم، از نظر جود و سخا، شهرت داشته است. مثلا می گوییم: زید، حاتم است. یعنی چه؟ یعنی لفظی که برای آن مسّما وضع شده است، را می آوریم در زید استعمال می کنیم. این که لطافت و ظرافتی در آن نیست اما به خلاف اینکه بگوییم: همین لفظی که«وضع» برای آن حاتم، ما می خواهیم ادعا بکنیم که زید، همان حاتم است و از مصادیق همان حاتم است. یعنی کأنّ یک معنای کلی متبلور در حاتم درست بکنیم و زید را هم در ردیف حاتم قرار بدهیم.

این بحث را ما در بحث مجاز در دو سه نوبت عرض کردیم یعنی ما معتقد هستیم که در باب مجاز، استعمال لفظ«در غیر ما وضع له» نیست و مبتکر این مسأله هم مرحوم شیخ محمد رضا اصفهانی معروف صاحب کتاب وقایه الاذهان است که امام بزرگوار هم در این مسأله از ایشان کاملا تبعیت کرده اند و حق هم با این دو بزرگوار است. پس اولا:

در باب مجاز، استعمال لفظ در«غیر ما وضع له» نیست.

ثانیا: اگر حرف مشهور را قبول کنیم که در باب مجاز، لفظ مستقلا در«غیر ما وضع له»