سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 16 صفحه 384

خیلی زیاد در دلیل، تصرف کرده باشیم، باید دور هر دو روایت را به طور کلی قلم بگیریم. این معنای تساقط است. اما اگر قائل به تخییر شدیم، معنایش این است که اگر روایت زراره را کنار گذاشتیم، در موردی است که روایت محمد بن مسلم را پذیرفته ایم و اگر روایت محمد بن مسلم را کنار گذاشتیم، در مقابل، روایت زراره را پذیرفته ایم.

وقتی که این نوع تصرف با تصرف تساقط ملاحظه بشود، می بینیم که این تصرف خیلی کمتر از آن تصرف است. لذا ما باید به همین تصرف قلیل و به همین مقدار ضرورت در «صدّق العادل» تصرف بکنیم و بگوییم: حالا که نمی شود هر دو را بگیری، یکی را«علی سبیل التخییر» انتخاب بکن و«صدّق العادل» را روی آن پیاده بکن و بعد این مسأله را به باب متزاحمین تشبیه کنیم و بگوییم: مگر در متزاحمین، مسأله به این صورت نیست؟ شما وقتی که با دو غریق مواجه می شوید می بینید هر دو را نمی توانید انقاذ بکنید، آیا عقل در اینجا چه حکم می کند؟ می گوید: سر را زیر بینداز و صرف نظر بکن یا می گوید:

حالا که قدرت بر امتثال دو«انقذ الغریق» را نداری، لااقل یکی را رعایت بکن؟ اگر متساوی هستند، بین غریق مسمّا به زید و غریق مسمّا به عمرو تخییر است.

پس همان طوری که در متزاحمین، قاعده اقتضای تخییر می کند، بگوییم: ولو اینکه شما اطلاق را به همان مبنای خودتان به معنای اطلاق ذاتی بگیرید نه اطلاق لحاظی، لکن در مقام تصرف در این اطلاق، باید بر آن تصرّف قلیل اقتصار بشود و تصرف کثیر که لازمۀ تساقط کلا الخبرین و رفتن هر دو از بین است، کنار گذاشته بشود.

تفاوت«صدّق العادل» با«انقذ الغریق»

این حرف به ظاهر، حرف خوبی به نظر می رسد و حرف دور از واقع و دور از صوابی نیست ولی مسأله این است که اگر دو«صدّق العادل» مثل دو«انقذ الغریق» در یک صف قرار می داشتند؛ یعنی همان طوری که«انقذ الغریق» یک حکم تکلیفی مستقل نفسی در رابطۀ با انقاذ هر غریق بود، اگر«صدّق العادل» هم یک چنین معنایی داشت که معنایش این باشد که تصدیق العادل یک تکلیف نفسی است، یک وظیفۀ نفسی است و غرض به خودش متعلق است و هدف مولا در رابطۀ با خود تصدیق عادل است، همان طوری که در«انقذ الغریق» هدف مولا متمرکز در نفس انقاذ غریق است بدون اینکه مسألۀ دیگری مطرح باشد، اگر«صدّق العادل» هم در ردیف«انقذ الغریق»، یک چنین موقعیتی و یک