سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 16 صفحه 385

چنین شأنی می داشت، ما هم قبول می کردیم که همان طوری که در مورد عدم امکان جمع بین غریقین در«انقذ الغریق» مسألۀ تخییر مطرح است، در«صدّق العادل» هم در مورد عدم امکان جمع بین دو خبر عادل، مسألۀ تخییر مطرح باشد. اما چه کنیم که«صدّق العادل» یک حکم طریقی است. نفس تصدیق عادل«بما هو تصدیق العادل» از نظر مولا، اصالت ندارد این از نظر مولا نفسیتی ندارد بلکه این طریق برای به دست آوردن حکم نماز جمعه است، طریق برای به دست آوردن سایر احکام است و به اصطلاح حکم طریقی در مقابل حکم نفسی است و در مواردی که مسألۀ طریقیت مطرح است و هیچ گونه اصالت و نفسیّتی مطرح نیست، اگر«صدّق العادل» به عنوان پشتوانه، بخواهد در مورد این دو روایت که باهم متعارض هستند، بگوید: هر دو طریق هستند که«لا یعقل».

بگوید: تخییر، تخییر در اینجا به معنای تخییر در طریق باید تفسیر و معنا بشود؛ یعنی شما می توانید خبر زراره را طریق و کاشف از واقع قرار بدهید، می توانید خبر محمد بن مسلم را طریق و کاشف از واقع قرار بدهید. آیا می شود تخییر در طریقیت را گردن«صدّق العادل» گذاشت؟

این غیر از آنجایی است که انسان یک هدف داشته باشد و برای رسیدن به آن هدف، دو راه وجود دارد، انسان می خواهد منزلش برود، منزلش دو راه دارد: یک راه از یمین او را به منزل می رساند، راه دیگر هم از یسار، انسان را به منزل می رساند. آنجا تخییر بین طریقین یک امر عقلایی و یک امر روشنی است اما طریقین در اینجا، معنایش این نیست بلکه یک طریق آدم را به واقع می رساند و یک طریق انسان را از واقع دور می کند. یک طریق وجوب نماز جمعه را دلالت می کند و یک طریق حرمت نماز جمعه را دلالت می کند. پس صرف اینکه یک تشابه تعبیری می کنیم و می گوییم: تخییر بین طریقین مانعی ندارد، اما کدام طریقین؟ طریقینی که«یؤدیان الی مقصود واحد»، یک مسألۀ عقلایی و یک مسألۀ طبیعی است اما طریقینی که یکی انسان را توی چاه می اندازد، یکی انسان را به مقصد می رساند، آیا تخییر به این صورت هم معقول هست که گردن«صدّق العادل» بگذاریم به عنوان«الضرورات تتقدر بقدرها» و اینکه«التصرف فی الادله»، باید به اندازۀ ضرورت تحقق پیدا بکند؟ آیا اینجا می شود این معنا را مطرح کرد؟

انصاف این است که بین اینجا و بین باب متزاحمین، فرق بسیار روشن وجود دارد.

آنجا هر غریقی را انسان انقاذ بکند، به هدف رسیده، انسانی را نجات داده و جمع بین