سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 16 صفحه 437

وضوح حکم کرد و یا با برهان قطعی حکم کرد، آیا در اینجا تعبد می تواند برخلاف حکم عقل نظری داشته باشد؟ ظاهر این است که نمی شود.

(سؤال... و پاسخ استاد:) خود ایشان هم در آن مسأله از جمله کسانی هستند که مقتضای حکم عقل را تساقط می بینید، در آن مسأله خود ایشان مقتضای حکم عقل را تساقط می دانند، نه تنها عقلا، می فرمایند: عقل، حکم به تساقط می کند برای اینکه اجتماع دو طریق متضاد به عنوان طریقیت مستحیل است، کلمۀ استحاله و محال در اینجا مطرح است، و پیدا است مواردی که حکم به استحاله می شود، مواردی است که عقل نظر دارد و عقل حکم می کند، بالاخره ایشان پذیرفته اند که مقتضای قاعده از نظر عقل تساقط است، با پذیرفتن این معنا این سؤال پیش می آید که چه طور می شود تعبد برخلاف حکم عقل باشد، و اتفاقا در همان وقتی هم که ما مقتضای قاعده را بررسی می کردیم که آیا عقل حکم به تساقط می کند یا نه؟ در همان بحث این معنا در ذهن من آمد که اینجا مسألۀ تساقط عقلی را مطرح می کنیم، آن وقت در آینده که با اخبار علاجیه مواجه می شویم و آن ها دلالت بر تخییر می کند، این تأخییر تعبدی را با مقتضای حکم عقل چه طوری وفق بدهیم؟ این قابل توفیق نیست.

تخییر به عنوان اصل شرعی در خبرین متعارضین

لذا حالا به نظر قاصر ما این بیان امام، ناتمام است و از این راههای ثلاثه ای که ذکر شد، آنچه که اقرب به نظر می رسد ولو اینکه تالی فاسدی داشته باشد، امّا مانعی ندارد، انسان می تواند ملتزم به آن تالی بشود و حکم به فساد آن تالی نکند، و آن این بود که ما تخییر را به عنوان یک اصل عملی شرعی در مورد خبرین متعارضین پیاده کنیم، یعنی در حقیقت، کانّ ما دو تا اصاله التخییر پیدا می کنیم: یکی اصاله التخییر عقلی در دوران بین محظورین که یکی از اصول اربعه است، و یک اصاله التخییر شرعی در خبرین متعارضین متکافئین.

اگر دو خبر متعارض بودند و هیچ گونه مزیتی احدهما بر دیگری نداشت، شارع همانطوری که اصول عملیۀ شرعیۀ دیگر را بیان کرده است، یک اصل عملی شرعی در