سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 16 صفحه 47

باشد یا این که ملاک قطعا وجود دارد و نبودن حکم در رابطۀ با عدم قدرت مکلف است.

لذا اگر فردی پیدا شد که می تواند بین انقاذ هر دو غریق جمع کند، بر او واجب بود که بین انقاذ هر دو غریق جمع کند.

به عبارت روشن تر: در متزاحمین در آن فرضی که قدرت بر جمع وجود ندارد و بلا اشکال تکلیف تعیینی در رابطۀ با هر دو وجود ندارد، منشأ نبودن تکلیف چیست؟ آیا این احتمال صحیح است که منشأ آن، نبودن ملاک باشد؟ مثلا انقاذ هر غریقی ملاک دارد اما موردی که قدرت بر انقاذ نباشد، ملاک ندارد. مسأله که این طور نیست. عدم تکلیف در رابطۀ با قصور مکلف است نه در رابطۀ با مکلف به. در مکلف به، هیچ قصوری و نقصی وجود ندارد. همان ملاکی که در انقاذ دیگران وجود دارد، در این هم وجود دارد فرقی نمی کند، منتها مکلّف«بما انه قاصر و بما انه غیر قادر علی ان ینقذ الغریقین» این تکلیف وجوب تعیینی خود را از دست داده است. ملاک در مورد متزاحمین قطعا وجود دارد و نبودن تکلیف تعیینی در رابطۀ با قصور مکلف است و لذا مانعی ندارد که عقل، یک خطاب تخییری را استکشاف کند به عنوان اینکه مکلف، انقاذین را به نحو واجب تخییری می تواند انجام دهد و قصوری در این رابطه ندارد.

عدم وجود ملاک استصحاب(تحفظ بر واقع) در صورت تعارض

در نتیجه در متزاحمین بلا اشکال ملاکین تحقق دارد و هیچ شبهه ای در وجود ملاکین در مورد تزاحم نیست و لذا راه را برای عقل باز می کند به اینکه یک حکم تخییری را استصحاب کند. اما در«لا تنقض» چطور؟ «لا تنقض» فی نفسه یک خطاب نفسی نیست.

مفاد«لا تنقض» یک حکم نفسی استقلالی نیست، بلکه برای رعایت و تحفظ بر واقع آمده است، نه به معنای این که«لا تنقض» امارۀ بر واقع است. ما اماره بودن استصحاب را نفی کردیم. استصحاب هیچ گونه کاشفیت و طریقیت از واقع ندارد و اینکه«لا تنقض» عمر یقین را اطاله می دهد این اطاله تعبّدی است و الاّ یقینی که در رابطۀ با حالت سابق است نمی تواند در رابطۀ با حالت لاحقه نقشی داشته باشد. یقین که از متعلق خود تعدّی و تجاوز نمی کند. متعلق یقین در استصحاب، همان حالت سابقه است، منتها شارع این یقین را به ادامۀ تعبدی، ادامه می دهد لذا در استصحاب هیچ گونه کاشفیتی ملاحظه نمی شود. یقینی که متعلق آن، زمان سابق است، معقول نیست که نسبت به زمان لاحقی