سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 16 صفحه 65

اما از این طرف، مسأله ای به وجود نمی آید. اگر شما موارد اجتماع را در اختیار قاعدۀ ید گذاشتید، این طور نیست که دیگر استصحاب سرش بی کلاه باشد بخاطر اینکه، اولا قاعدۀ ید تنها در شبهات موضوعیه جریان پیدا می کند، پس اینجا بخش وسیعی برای استصحاب به عنوان شبهات حکمیه مطرح است، و تازه قاعدۀ ید که در شبهات موضوعیه جریان پیدا می کند، کدام شبهۀ موضوعیه است؟ شبهۀ موضوعیۀ ملکیت. اما شبهۀ موضوعیه ای که«هذا خمر او خلّ. هذا ماء او لیس بماء، هذا کرّ او لیس بکرّ، هذا زوج او لیس بزوج و امثال ذلک» از استصحابات موضوعیه، همه در اختیار استصحاب باقی می ماند. فقط شبهۀ موضوعیۀ ملکیت از ادلۀ استصحاب خارج می شود، آن هم شبهۀ موضوعیۀ ملکیت، در جایی که ذوالیدی باشد. و الا اگر یک چیزی وسط بیابان افتاده و مالکش را نمی شناسیم باز اینجا جای قاعدۀ ید نیست. پس قاعدۀ ید، چنین جایی از بخشهای استصحاب را به خودش اختصاص می دهد، ملکیت در موارد وجود ید، اما استصحاب هزارها مورد دارد. تمام شبهات موضوعیۀ دیگر، همین شبهۀ موضوعیۀ ملکیت در موارد نبود ید، و تمام شبهات حکمیه داخل در استصحاب است. اینطور نیست که اگر ما این مورد اجتماع را از استصحاب بیرون بیاوریم و در اختیار قاعدۀ ید بگذاریم، استصحاب قلیل المشتری بشود، قلیل المصداق بشود، بلکه استصحاب الی ما شاء الله مواردی دارد که هیچ ربطی به قاعدۀ ندارد.

به عبارت اخری: صدی نود و نه موارد قاعدۀ ید، با استصحاب عدم معارض است، اما این طرفش که مسأله اینطور نیست. شاید صدی یک موارد استصحاب هم با قاعدۀ ید معارض نباشد. لذا اگر ما مادۀ اجتماع را در اختیار قاعدۀ ید بگذاریم هیچ تالی فاسدی لازم نمی آید و بالنتیجه قاعدۀ ید بر استصحاب تقدّم دارد«سواء قلنا بانّها اماره شرعیه او قلنا بانّه اصل معتبر شرعی تبعا للعقلاء» که عقلا هم برای ید حساب باز می کنند.

بررسی تعارض استصحاب با قاعده تجاوز و فراغ و اصاله الصحّه

از قاعده ید که می گذریم، ما چهار تا قاعدۀ دیگر داریم: یکی قاعدۀ قرعه است که بحثش برای بعد ان شاء الله. سه تا قاعدۀ دیگر است: یکی قاعدۀ تجاوز در حال اشتغال به عمل. یکی قاعدۀ فراغ، یکی اصاله الصحّه در عمل غیر.

قاعدۀ تجاوز همین قاعده ای است که شما در باب نماز رعایت می کنید. اگر در حال